با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
سنت به واقعیت رفتاری و گفتاری معصوم اشاره دارد: آنچه پیامبر و ائمه گفتند، کردند یا به انجام دیگران واگذاشتند؛ و حدیث قالب روایی و نقاله همان سنت است که با سند و متنی مشخص به ما رسیده است. به بیان ساده، سنت واقعیت است و حدیث خبر از آن واقعیت.
گستره مفهوم سنت
- قول: سخنان معصوم در تبیین دین و اخلاق و احکام
- فعل: اعمال پرستشی و رفتارهای ایشان که الگوی عملی است
- تقریر: اموری که در حضور ایشان انجام شد و نهی نشد
- تفکیک سنت تشریعی از عادت‌ها و رفتارهای طبیعی بشری ایشان
چهره حدیث به‌عنوان نقاله
- حدیث متشکل از سند یعنی زنجیره ناقلان و متن یعنی محتوای نقل‌شده است
- درجه اعتبار حدیث نشان می‌دهد نقل تا چه اندازه به سنت واقعی نزدیک است
- ممکن است سنت باشد اما حدیثی از آن نرسیده باشد، و حدیثی نقل شود که سنت واقعی در پشت آن نباشد
پیوند هر دو در نظام ادله
- قرآن از کتاب و حکمت سخن گفته که عالمان آن را به کتاب خدا و سنت پیامبر تفسیر کرده‌اند
- روایت مشهور ثقلین بر ماندگاری کتاب خدا و عترت در کنار هم تأکید دارد
- پیروی از رسول خدا در قرآن امر شده و سنت، مصداق عملی این پیروی است
اثر این تفکیک در فهم دین
- احترام به سنت یعنی تلاش برای یافتن دقیق‌ترین نقل از آن
- نقد حدیث نفی سنت نیست، بلکه صیانت از سنت است
- این شناخت، انسان را هم از توقف مطلق و هم از تساهل مطلق در پذیرش نقل رهانیده است
حکمت و فلسفه
وقتی میان واقعیت دینی و گزارش از آن فرق بگذاریم، هم قدر منابع را می‌دانیم و هم محدودیت‌های نقل را می‌پذیریم. این تفکیک بنیاد علم حدیث است: محدثان دقیقاً به همین دلیل سدها برای پالایش گزارش‌ها از واقعیت تلاش کردند تا سنت معصومان با کمترین آسیب به دست ما برسد. درس آن برای هر خواننده‌ای، فروتنی در فهم و وسواس در نقل است.
آیات قرآن در این باب
رَبَّنَا وَٱبْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًۭا مِّنْهُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَٰتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ ۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ
پروردگارا! در میان آنها پیامبری از خودشان برانگیز، تا آیات تو را بر آنان بخواند، و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد، و پاکیزه کند؛ زیرا تو توانا و حکیمی (و بر این کار، قادری)!»
مَّآ أَفَآءَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ مِنْ أَهْلِ ٱلْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ كَىْ لَا يَكُونَ دُولَةًۢ بَيْنَ ٱلْأَغْنِيَآءِ مِنكُمْ ۚ وَمَآ ءَاتَىٰكُمُ ٱلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَىٰكُمْ عَنْهُ فَٱنتَهُوا۟ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلْعِقَابِ
آنچه را خداوند از اهل این آبادیها به رسولش بازگرداند، از آن خدا و رسول و خویشاوندان او، و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است، تا (این اموال عظیم) در میان ثروتمندان شما دست به دست نگردد! آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید (و اجرا کنید)، و از آنچه نهی کرده خودداری نمایید؛ و از (مخالفت) خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است!
روایات مرتبط
إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي، مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَدًا
من در میان شما دو چیز گرانبها بر جای می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم. به این دو چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا هر حدیثی بیانگر سنت است؟
خیر؛ حدیث گزارشی است که خود نیازمند راستیآزمایی است تا معلوم شود به سنت واقعی بازمیگردد.
آیا سنت فقط گفتار پیامبر است؟
نه؛ فعل و تقریر ایشان و نیز گفتار و کردار ائمه اطهار در مکتب امامیه از سنت معتبر است.
چرا قرآن به‌تنهایی کافی نیست؟
قرآن خود پیروی از رسول را لازم دانسته و سنت، مفسر عملی کتاب الهی است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.