در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
احادیث از حیث شمار راویان و میزان اطمینانی که پدید می‌آورند، به دو گروه بزرگ تقسیم می‌شوند: «متواتر» که در هر نسل به شمار کثیری نقل می‌شود و یقین ایجاد می‌کند، و «آحاد» که شمار راویانش به حد تواتر نمی‌رسد و علم یقینی نمی‌سازد، هرچند می‌تواند اعتبار عملی کامل داشته باشد.
شناخت خبر متواتر
- تواتر لفظی، انتقال الفاظ واحد است و بنا بر نظر پژوهشگران کمتر رخ می‌دهد؛ تواتر معنوی رایج‌تر است، یعنی راویان متعدد، مضمونی واحد را با الفاظ گوناگون نقل می‌کنند.
- شرط تواتر، استحاله همدستی راویان بر دروغ است؛ چه به سبب کثرتشان و چه به سبب پراکندگی و اختلاف سرزمین‌ها و گرایش‌هایشان.
- نتیجه تواتر، علم و یقین به صدور حدیث است و به همین دلیل، هم در عقاید و هم در احکام، حجت شمرده می‌شود.
انواع خبر آحاد
- در اصطلاح متأخران امامیه، خبر آحادِ دارای سند، به صحیح، موثق و حسن تقسیم می‌شود و هر یک تعریفی دقیق دارد که به وثاقت و مذهب راویان بازمی‌گردد.
- خبر ضعیف، سندی دارد که هیچ‌یک از شرایط سه‌گانه را کامل نمی‌کند و کاربرد آن محدودتر است.
- خبر مشهور، روایتی است که نقل آن گسترش یافته اما به حد تواتر نرسیده است.
اعتبار و کاربرد
- بنا بر مشهور فقیهان امامیه، خبر صحیح، موثق و حسن در فروع فقهی حجت است؛ زیرا اطمینان عملی به صدور آن به دست می‌آید.
- در عقاید، بنا بر نظر مشهور متکلمان، استدلال بر خبر آحادِ فاقد قرینه، یقین‌ساز نیست و باید به ادله قطعی تکیه شود.
- جمع میان خبر متواتر و آحاد در صورت تعارض، به نفع متواتر است؛ زیرا مقاومت ادله یقینی بیشتر است.
حکمت و فلسفه
این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که اسلام، معارف خویش را بر سنجش عقلانه بنا کرده است؛ درجه اطمینان هر خبر، جایگاه آن را در عقاید، احکام و اخلاق تعیین می‌کند. با این نظام، نه هر سخنی دین می‌شود و نه حقیقت یقینی نادیده می‌ماند. حدیث بنیادهای پنج‌گانه اسلام که با گستره فراوان نقل شده، نمونه‌ای از خبری است که بنا بر نظر برخی محققان در شمار اخبار متواتر قرار می‌گیرد.
روایات مرتبط
بُنِيَ الإِسْلَامُ عَلَىٰ خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ الْبَيْتِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ
اسلام بر پنج چیز بنا شده است: شهادت به یگانگی خدا و رسالت محمد (ص)، برپاداشتن نماز، پرداخت زکات، حج خانه خدا، و روزه ماه رمضان.
پرسش‌های پرتکرار
آیا قرآن نیز متواتر است؟
بله؛ قرآن کریم مشهورترین مصداق نقل متواتر است و همین تواتر، اطمینان به متن آن را در طول تاریخ برقرار کرده است.
خبر آحاد می‌تواند یقین‌آور باشد؟
اگر قرائن همراه آن به علم و اطمینان بینجامد، آثار یقین بر آن بار می‌شود؛ به چنین خبری، خبرِ محفوف به قرائن می‌گویند.
چرا در عقاید به متواتر نیاز است؟
زیرا اعتقاد باید بر یقین استوار باشد و خبر آحادِ بدون قرینه، یقین قطعی نمی‌سازد.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.