در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
صحیفه سجادیه، مجموعه ادعیه امام سجاد (ع) است که به دست شاگردان و راویان ایشان گرد آوری شده و از سده‌های نخست اسلامی با نام‌هایی مانند «الصحیفة السجادیة» و «زبور آل محمد» شناخته می‌شود. این کتاب پس از قرآن و نهجالبلاغه، از درخشان‌ترین متون مکتوب معارف اهل بیت (ع) به شمار می‌آید.
تاریخ و اعتبار
- نسخه‌های متعدد و کهن از این کتاب در دست است و اختلاف اندک میان آنها، نشان پایداری متن در گذر زمان است.
- راویان نخستین صحیفه، از شاگردان مورد اعتماد امام سجاد (ع) بودند و متن اصلی، به گواهی منابع کهن در همان سده‌های نخست ثبت شد.
- عنوان «زبور آل محمد» که برای آن به کار رفته، به مقام داوودیِ امام در مناجات و دعا اشاره دارد.
ساختار و محتوا
- صحیفه دربردارنده دعاهای گوناگون، مناجات‌ها و دعاهای حالات و اوقات ویژه است.
- بنا بر مشهور، متن رایج آن بیش از پنجاه دعا را در بر می‌گیرد و رساله‌های مستقل، مناجات و افزودههای دیگری را نیز ضمیمه کرده‌اند.
- دعای مکارم‌الاخلاق، معروف‌ترین بخش صحیفه، برنامه‌ای کامل برای اخلاق روزمره در برابر خدا، خود و مردم است.
- مضامین صحیفه از توحید و معرفت تا دفاع از مستضعفان، حقوق اجتماعی و طلب آمرزش گسترده است.
جایگاه تربیتی و معنوی
- صحیفه، زبان دعا را به بنده می‌آموزد؛ خواننده آن، واژگان مناجات با خدا را در خاطره تازه می‌کند.
- این کتاب در طول تاریخ، مایه سوز و روشنی دل بزرگان دین بوده و به زبان‌های فراوان ترجمه شده است.
- الگوگیری از دعاهای صحیفه، انسان را از دعاهای صرفاً درخواستی به دعاهای معرفتی و اخلاقی ارتقا می‌دهد.
حکمت و فلسفه
صحیفه سجادیه نشان می‌دهد که دعا، گفت‌وگویی دوسویه با خداست؛ در این گفت‌وگو، بنده هم می‌خواهد و هم خود را بازسازی می‌کند. آموزش این نگاه به دعا، از مهم‌ترین پیام‌های امام سجاد (ع) به مسلمانان است؛ صحیفه، دستورِ زنده‌ای است برای آنکه در دلِ روزمرگی، رابطه خود با خدا را از نو بیفرماید.
آیات قرآن در این باب
وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدْعُونِىٓ أَسْتَجِبْ لَكُمْ ۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِى سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ
پروردگار شما گفته است: «مرا بخوانید تا (دعای) شما را بپذیرم! کسانی که از عبادت من تکبّر می‌ورزند به زودی با ذلّت وارد دوزخ می‌شوند!»
پرسش‌های پرتکرار
آیا همه دعاهای صحیفه از امام سجاد (ع) رسیده است؟
بنا بر مشهور محققان، اصل دعاها از آن امام است؛ افزودههای پس از متن اصلی، از راویان دیگر و به حاشیه کتاب پیوسته است.
چرا به آن «سجادیه» می‌گویند؟
به سبب شهرت امام سجاد (ع) به فراوانی سجده و عبادت، این مجموعه به ایشان منسوب و «سجادیه» خوانده شده است.
تفاوت صحیفه با نهجالبلاغه چیست؟
نهجالبلاغه گزیده خطبهها و نامههای امام علی (ع) است و صحیفه، دعاهای امام سجاد (ع)؛ هر دو، معارف اهل بیت (ع) را با دو گونه ادبی متفاوت بازگو میکنند.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.