در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
متن حدیث
احْرِصْ عَلَىٰ مَا يَنْفَعُكَ، وَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ وَلَا تَعْجِزْ
بر آنچه سودمند توست حریص باش، و از خدا یاری بخواه و ناتوان مباش.
پیام اصلی
تلاش سودمند، همراه با توکل و بی‌عجزی
شرح و تبیین
این سفارش رسول خدا(ص) سه رکن زندگی فعال مسلمان را در یک جمله گرد آورده است: بکوش آنچه سود می‌بخشد فراگیری، در این راه از خدا یاری بجو، و از عجز و ناتوانی درنیاور. جدیت در اینجا معنای نکوهیده ندارد؛ یعنی اشتیاق سنجیده به سودمندی، در برابر تنبلی و رها کردن کار. استعانت از خدا نیز تلاش انسان را بی‌ثمر نمی‌گذارد، بلکه او را از تکیه‌ی تنها بر خود و از دل‌زدگی پس از ناکامی نجات میدهد.
نهی از عجز، شاید ژرف‌ترین بخش حدیث باشد؛ زیرا یعنی مرز ناکامی را نپذیر و پس از هر شکست راه تازه‌ای بیاب. ترکیب این سه رکن، معادله‌ی زیستن مؤمنانه است: انسانی که می‌کوشد، به خدا تکیه می‌کند و هرگز خود را شکست‌خورده نمی‌پندارد. حدیث در ضمن، تفاوت توکل را با تنبلی و تفاوت تلاش را با خودبزرگ‌بینی نشان میدهد.
کاربرد در زندگی امروز
- برای هر هدف، گام‌های عملی و زمان‌دار بنویسید و پیشرفت خود را به‌طور منظم مرور کنید.
- پیش از هر کار مهم، دعا و استعانت از خدا را جدی بگیرید تا دل به او سپرده باشید.
- پس از هر ناکامی، درس آن را بیابید و برنامه را اصلاح‌شده ادامه دهید.
درس‌ها
- جدیت و توکل دو بال پیشرفت‌اند و هیچ‌یک به‌تنهایی کافی نیست.
- نهی از عجز، ریشه‌ی بسیاری از شکست‌ها را می‌خشکاند.
- سودمند بودن، معیار انتخاب هدف و برنامه است.
پرسش‌های پرتکرار
اگر پس از تلاش فراوان به نتیجه نرسیدیم چه باید کرد؟
همان حدیث پاسخ میدهد: عجز نپذیریم، روش را بازبینی کنیم و توفیق را از خدا بخواهیم؛ گاه تأخیر در رسیدن، خود حکمتی دارد.
تفاوت توکل با رها کردن کار به خدا چیست؟
توکل همراه با اقدام و برنامه است؛ اما واگذاری بیعمل، بهانهای برای تنبلی است که دین آن را نمیپذیرد.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.