علم رجال حدیث

علم رجال علمی است که به شناخت احوال راویان حدیث — از حیث نام، کنیه، لقب، نسب، تاریخ تولد و وفات، مذهب، عدالت، ضبط، وثاقت یا ضعف — می‌پردازد. هدف اصلی این علم، تشخیص پذیرفته یا رد شده بودن راوی و در نتیجه، پذیرش یا رد حدیث وی است. این علم یکی از مهم‌ترین علوم مقدماتی درجهتشناسی حدیث به شمار می‌رود و بدون آن، تشخیص صحیح از سقیم امکان‌پذیر نیست.

پیدایش علم رجال به نیمه دوم قرن اول هجری بازمی‌گردد. نخستین گام‌ها توسط تابعینی مانند ابن‌سیرین (متوفی ۱۱۰ هـ.ق) و شعبه بن حجاج (متوفی ۱۶۰ هـ.ق) برداشته شد که راویان را جرح و تعدیل می‌کردند. در قرن دوم، یحیی بن سعید قطان، عبدالرحمن بن مهدی و وکیع بن جراح این فعالیت را گسترش دادند. سپس در نیمه اول قرن سوم، یحیی بن معین و احمد بن حنبل و علی بن مدینی این علم را به کمال رساندند. در مکتب شیعه، نخستین کتاب‌های رجالی توسط کُشّی، نجاشی و شیخ طوسی در قرن چهارم و پنجم تألیف شد.

هدف نهایی علم رجال، تفکیک احادیث معتبر از غیرمعتبر است. وقتی یک حدیث با سند متصل به پیامبر (ص) یا امام (ع) می‌رسد، علم رجال بررسی می‌کند که: ۱) آیا همه راویان واقعی هستند؟ ۲) آیا وثیق و قابل اعتمادند؟ ۳) آیا در نقل دقت کرده‌اند؟ ۴) آیا با راویان دیگر در آن مرحله ملاقات داشته‌اند؟ در صورت مثبت بودن، حدیث «صحیح» خوانده می‌شود وگرنه به مراتب حسن، موثق، ضعیف یا موضوع تقسیم می‌شود.