غدیر خم، بزرگترین عید شیعیان، در ۱۸ ذی‌الحجه سال ۱۰ هجری قمری در راه بازگشت پیامبر (ص) از حجة الوداع رخ داد. این واقعه، نقطه‌ی عطف تاریخ اسلام است.
پیش‌زمینه‌ی واقعه
حجة الوداع
پیامبر (ص) در سال ۱۰ هجری، آخرین حج خود را انجام داد. در این حج، با حضور ۱۰۰ هزار مسلمان، آخرین خطبه‌ی خود را ایراد کرد. در این خطبه، اشاره به جانشینی کرد ولی صریح نگفت.
آیه‌ی تبلیغ
در راه بازگشت به مدینه، در منطقه‌ی غدیر خم (۳ کیلومتری جده، بین مکه و مدینه)، وحی نازل شد:
«یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ» (مائده: ۶۷)
این آیه، حکم خدا به اعلام ولایت علی (ع) بود. اگر پیامبر این را نگوید، رسالتش کامل نمی‌شد.
واقعه‌ی غدیر
توقف در غدیر خم
پیامبر دستور داد لشکر توقف کند. مؤذن اذن گفت: «الصلاة جامعة». همه جمع شدند. هوا گرم بود. مسلمانان، لباس‌های خود را به‌عنوان سایبان بر سر پیامبر انداختند.
خطبه‌ی پیامبر
پیامبر بر یک منبر (جمع اسباب و زین‌ها) ایستاد و خطبه خواند. بخش‌های مهم:
۱. «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَلَّمَنَا وَهَدَانَا...»
۲. «أَیُّهَا النَّاسُ یُوشِکُ أَنْ أُدْعَى فَأُجِیبَ...» — عن‌قریب فرا خوانده شوم و اجابت کنم.
۳. «أَنَا أَسْأَلُکُمْ عَنْ ثَقَلَیْنِ: کِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِی»
۴. ثم: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ، وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ، وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ»
پس از این، دست امام علی (ع) را بالا برد تا همه ببینند و بشناسند.
آیه‌ی اکمال
بلافاصله پس از این سخنرانی، وحی نازل شد:
«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا» (مائده: ۳)
این آیه، تأیید الهی بر اتمام دین بود.
تبریک و بیعت
تبریک حسان بن ثابت
شاعر پیامبر، حسان بن ثابت، فوراً شعری گفت:
«بَکَتْ رَسُولُ اللَّهِ یَوْمًا بِقَوْلِهِ... وَقَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا مَوْلَاهُ... فَکَانَ لِلْإِسْلَامِ یَوْمُ الْعِیدِ...»
بیعت
ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه، زبیر و دیگران، با امام علی (ع) بیعت کردند. عمر گفت: «بَخٍّ بَخٍّ لَکَ یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ، أَصْبَحْتَ مَوْلَایَ وَمَوْلَى کُلِّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ».
برخی مانند حسان بن ثابت و براء بن عازب، در شعرها و روایات خود این واقعه را ثبت کردند.
اسناد در منابع شیعه و سنی
منابع شیعه
- الکافی (کلینی)
- الارشاد (شیخ مفید)
- الاعلام (علامه حلی)
- بحارالانوار (مجلس)
- الغدیر (امینی) — ۱۱ جلد، با جمع‌آوری ۷۰ راوی صحابی
منابع سنی
- صحیح مسلم (کتاب فضائل)
- سنن ترمذی
- سنن ابن ماجه
- مسند احمد
- المستدرک (حاکم)
- الاصابه (ابن حجر)
حدود ۷۰ صحابی، این واقعه را روایت کرده‌اند. این، «متواتر» نام دارد — روایتی که دروغ بودن آن محال است.
پیام غدیر برای امروز
۱. ولایت الهی
امامت، نص الهی است، نه انتخاب بشری. این، اصل «توحید در افعال» است — همه‌ی افعال، از خداست.
۲. عدالت
امام معصوم، عادل است. رهبری او، در مسیر عدالت، نه منفعت شخصی.
۳. وحدت
پیام غدیر، دعوت به وحدت بر اساس ولایت الهی است — نه وحدت بر اساس منفعت یا قومیت.
۴. کرامت انسان
انسان، نیازمند راهنمای معصوم است. این، کرامت انسان است که خدا او را تنها نگذارد.
۵. مقاومت در برابر ظلم
هرگاه حاکم، ظالم شد، رهبری معصوم، سنگر مقاومت است. سیره‌ی ائمه (ع)، در مقاومت در برابر بنی‌امیه و بنی‌العباس، الگوست.
جشن غدیر
شیعیان، ۱۸ ذی‌الحجه را به‌عنوان «عید الله الاکبر» جشن می‌گیرند:
- روزه‌ی مستحب
- غسل
- تبسم و خوش‌حالی
- دید و بازدید با مؤمنان
- صدقه
- دعای ندبه یا دعای غدیر
نتیجه
غدیر خم، نه فقط یک واقعه‌ی تاریخی، بلکه مانیفست جامعه‌ی اسلامی است. در این واقعه، اصل «ولايت الهی» اعلام شد — رهبری بر حق، معصوم، عدالت‌گر. این پیام، برای امروز ما نیز زنده است — انتخاب رهبر، بر اساس معیارهای الهی، نه منفعت یا قومیت.
این مقاله، فراسوی تاریخ، دعوت به بازنگری در عقیده‌ی ولایت است.