حج پنجمین اصل دین اسلام و واجب بر هر مستطیع است. قرآن: «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا» — بر مردم، بر عهده‌ی خدا است حج خانه‌ی خدا، هرکه راه آن را دارد.
این راهنما، تمام اعمال حج تمتع (مورد عاد عموم ایرانیان) را گام‌به‌گام توضیح می‌دهد.
انواع حج
| نوع | مدت | ویژگی |
|-----|-----|------|
| حج تمتع | کامل | عمره + حج (مورد ایرانیان) |
| حج قِران | کامل | با هم احرام عمره و حج |
| حج اِفراد | کامل | فقط حج، بدون عمره |
اعمال عمره مفرده (قبل از حج)
عمره، قبل از حج تمتع انجام می‌شود.
۱. احرام در میقات
- میقات‌های ایران: «مسجد الشجرة» (یا «ذوالحلیفة» برای مدینه‌روها)
- میقات‌های دیگر: «جحفه»، «یلنلم»، «قرن المنازل»، «ذات عرق»
#### پیش از احرام:
- غسل مستحب
- پوشیدن دو تکه لباس احرام (إزار و ردا) برای مرد
- خوشبو کردن بدن
#### اعمال احرام:
- نیت: «لَبَّيْكَ عُمْرَةً مُتْعَةً»
- تلبیه: «لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ»
#### محرمات احرام:
- شکار کردن
- نزدیکی جنسی
- عقد ازدواج
- استفاده‌ی عطر
- پوشیدن لباس دوخته (برای مرد)
- پوشاندن سر و صورت (برای مرد، زن)
- قطع مو و ناخن
- خروج خون از بدن
۲. طواف خانه‌ی خدا (۷ دور)
- شروع از «رکن اسود» (یا حجرالاسود)
- نیت: «أَطُوفُ بِكَعْبَتِكَ... قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ»
- ۷ دور به‌دور کعبه، راست‌گرد (خلاف عقربه‌ساعت)
- تخت‌فر (مَقام ابراهیم) را رد کن، تا بیرون از آن بایستی
۳. نماز طواف
- ۲ رکعت پشت «مقام ابراهیم»
- رکعت اول: حمد + یوسف (یا کوثر)
- رکعت دوم: حمد + اخلاص
۴. سعی بین صفا و مروه (۷ دور)
- شروع از «صفا»
- ۷ دور (صفا → مروه = ۱ دور، مروه → صفا = ۱ دور؛ کل: ۴ دور از صفا، ۳ دور از مروه)
- خواندن دعاها در هر دو کوه
- «هروله» (دویدن آرام) بین دو پیر سبز (برای مرد)
۵. تقصیر
- کوتاه کردن موی سر یا ناخن
- پس از تقصیر، محرمات احرام پایان می‌یابد (جز نزدیکی جنسی)
- عملاً عمره تمام شد
اعمال حج (روزهای ۸ تا ۱۳ ذی‌الحجه)
۱. روز ۸ ذی‌الحجه (یوم الترویه)
- احرام حج از مکه (منزل یا مسجدالحرام)
- رفتن به منی (۱۲ کیلومتری مکه)
- مبیت در منی (شب ۹ در منی)
- تلبیه و دعا
۲. روز ۹ ذی‌الحجه (یوم عرفه)
- صبح: حرکت از منی به عرفات (۲۰ کیلومتری مکه)
- ظهر: نماز ظهر و عصر (جمع کسری) در مسجد نمیره
- وقوف در عرفات (ظهر تا مغرب)
- خواندن دعای عرفه (دعای ۴۷ صحیفه سجادیه)
- غروب: حرکت به مشعرالحرام
- نماز مغرب و عشا (جمع کسری) در مشعر
- مبیت در مشعر (شب ۱۰)
۳. روز ۱۰ ذی‌الحجه (یوم النحر / عید قربان)
- صبح: رفتن به منی
- رمی جمره عقبه: ۷ سنگ به جمره بزرگ
- ذبح: قربانی کردن (شتر، گاو، گوسفند)
- حلق یا تقصیر: تراشیدن سر یا کوتاه کردن مو
- پس از این، محرمات احرام (جز نزدیکی جنسی و عطر) آزاد می‌شود
- رفتن به مکه برای طواف زیارت (۷ دور)
- نماز طواف (۲ رکعت)
- سعی بین صفا و مروه (۷ دور)
- پس از این، نزدیکی جنسی نیز حلال شد
۴. روزهای ۱۱ و ۱۲ ذی‌الحجه (ایام تشریق)
- مبیت در منی (شب ۱۱ و ۱۲)
- رمی سه جمره (اول، وسط، عقبه) — هر کدام ۷ سنگ
- زمان رمی: ظهر تا غروب
۵. روز ۱۳ ذی‌الحجه (اختیاری)
- اگر در منی بودی، رمی سه جمره (۷+۷+۷)
- خروج از منی به مکه
۶. طواف وداع
- ۷ دور به‌دور کعبه
- نماز طواف (۲ رکعت)
- پایان حج
- خروج از مکه
نکات مهم
محرمات احرام
۱۰ مورد (فهرست شده)
کفاره‌ها
- شکار: قربانی معادل
- نزدیکی جنسی: فسد حج (باید سال بعد)
- لباس دوخته یا سرپوش: فدیه (قربانی)
بدل حج
اگر کسی نتوانست حج برود، باید بدل بفرستد (مالی یا شخص دیگر)
زمان‌بندی دقیق
- بهترین روز وقوف عرفات: ظهر تا غروب
- بهترین وقت رمی: ظهر تا غروب
- مبیت در منی: شب تا نیمه‌شب
تجهیزات و آماده‌سازی
- لباس احرام (۲ تکه)
- کفش بدون دوخت
- عینک آفتابی، کلاه
- ضدآفتاب
- داروی شخصی
- پول نقد (ریال و دلار)
- تلفن همراه + شارژر
- کیف کمری سبک
- بطری آب
نتیجه
حج، بزرگترین تجمع سالانه‌ی مسلمانان (۲-۳ میلیون نفر) و نمایش وحدت و برابری است. این راهنما، اعمال را به‌صورت گام‌به‌گام توضیح داد. اما برای اجرای صحیح، باید:
۱. با گروه معتبر و راهنمای آگاه سفر کنید
۲. قبل از سفر، اعمال را مطالعه و تمرین کنید
۳. در مکه، از راهنمای گروه پیروی کنید
۴. نیت خالص داشته باشید: «لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ»
منابع: تحریر الوسیله (خمینی)، مناسک حج (مراجع)، مناسک‌نامه‌ی سازمان حج و زیارت.