پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ کوتاه
بله؛ قرآن با تعبیر «بنگرید چه برای فردا فرستاده‌اید» نگاه به فردا را در دل تقوا قرار داده و از مؤمنان خواسته همواره آماده و توانمند باشند. در روایات نیز تدبیرِ نیکو، زکات و شکوفایی عقل شمرده شده است؛ بنابراین زندگی بی‌برنامه، سبک مسلمانانه نیست.
دلایل و حکمت‌ها
- قرآن صریحاً از هر نفسی می‌خواهد ببیند چه چیز برای فردای خود پیش فرستاده است؛ این نگاه، انسان را از غرق‌شدن در امروزِ بی‌فکر نجات می‌دهد
- قرآن به آماده‌ساختن توان و وسیله فرمان می‌دهد و مؤمنان را از غفلت و بی‌انگیزگی در برابر رخدادهای روزگار برحذر می‌دارد
- انسان به خانواده و جامعه مسئول است و امری که مسئولیت آن را پذیرفته‌ایم، بدون پیش‌بینی و نقشه اداره نمی‌شود؛ توکل به خدا با برنامه‌ریزی می‌سازد نه با بی‌برنامگی
- در روایات، تدبیر نیکو ثمره عقل معرفی شده است؛ کسی که برای فردای خود تدبیر ندارد، در حقیقت از موهبت عقل خود بهره نمی‌برد
آثار و فواید
- کاهش اضطراب آینده، زیرا انسان به جای دلهره، نقشه عمل دارد
- بهره‌گیری بهینه از جوانی، سرمایه و فرصت‌های پیش رو
- آمادگی و آرامش هنگام سختی‌ها و پیشامدهای ناگهانی
آیات قرآن در این باب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌۭ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍۢ ۖ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرٌۢ بِمَا تَعْمَلُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید از (مخالفت) خدا بپرهیزید؛ و هر کس باید بنگرد تا برای فردایش چه چیز از پیش فرستاده؛ و از خدا بپرهیزید که خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است!
وَأَعِدُّوا۟ لَهُم مَّا ٱسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍۢ وَمِن رِّبَاطِ ٱلْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِۦ عَدُوَّ ٱللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَءَاخَرِينَ مِن دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ ٱللَّهُ يَعْلَمُهُمْ ۚ وَمَا تُنفِقُوا۟ مِن شَىْءٍۢ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ
هر نیرویی در قدرت دارید، برای مقابله با آنها [= دشمنان]، آماده سازید! و (همچنین) اسبهای ورزیده (برای میدان نبرد)، تا به وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید! و (همچنین) گروه دیگری غیر از اینها را، که شما نمی‌شناسید و خدا آنها را می‌شناسد! و هر چه در راه خدا (و تقویت بنیه دفاعی اسلام) انفاق کنید، بطور کامل به شما بازگردانده می‌شود، و به شما ستم نخواهد شد!
روایات مرتبط
إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ زَكَاةً وَزَكَاةُ الْعَقْلِ حُسْنُ التَّدْبِيرِ
هر چیزی زکاتی دارد و زکات عقل، خوب تدبیر کردن است
پرسش‌های پرتکرار
برنامه‌ریزی برای آینده با توکل تضاد ندارد؟
ندارد؛ توکل یعنی اعتماد به خدا پس از نقشه و تلاش، نه رهاکردن کار به باد روزگار؛ معصومین (ع) خود در امور زندگی تدبیر می‌کردند.
برنامه‌ریزی تا چه افقی لازم است؟
از چیدمان فردا تا نقشه چندساله؛ در هر صورت باید روشن باشد که امروز، کدام بخش از نقشه را می‌سازیم.
اگر برنامهها ناکام بماند چه؟
برنامه، مسیر را روشن میکند و ناکامی در بخشی از آن، انگیزه تجدیدنظر میآورد، نه یأس و رهاکردن تلاش.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.