در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
نهجالبلاغه، گزینه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار امام علی (ع) است که سید رضی، دانشمند نامدار قرن چهارم هجری، از میان منابع پیشین گرد آوری کرده است. این کتاب پس از قرآن، از درخشان‌ترین متون ادبی و معرفتی جهان اسلام به شمار می‌رود.
تدوین و اعتبار
- سید رضی گزینش را از کتب روایی و تاریخی موجود در سده چهارم انجام داد و بر استناد هر قطعه تلاش کرد.
- بخش‌های فراوانی از این متن‌ها، پیش از سید رضی نیز در کتب اصحاب و مورخان ثبت شده است و این چندگانگی نقل، اعتبارشان را پشتیبانی می‌کند.
- افزون بر دانشمندان شیعه، شماری از اهل سنت نیز به ارزش ادبی و علمی این کتاب اعتراف کرده و آن را روایت کرده‌اند.
ساختار و محتوا
- کتاب در سه بخش خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار سامان یافته است و شمار اجزای آن بنا بر چاپ‌ها اندکی متفاوت است.
- محورهای محتوایی آن عبارت‌اند از: توحید و معرفت خدا، عدالت و حکمرانی، پندهای اخلاقی و تحلیل تاریخ و جامعه.
- خطبه‌های توحیدی آن، در تبیین توحید و صفات الهی، از دقیق‌ترین متون کلامی اسلام است.
- نامه به مالک اشتر، منشور حکومت صالح در نگاه امام علی (ع) است و تا امروز الگوی مدیریت اسلامی شمرده می‌شود.
- کلمات قصار — مانند تعبیر مشهور که دنیا سرای گذر است و نه سرای ماندن — فشرده‌ترین درس‌های زیستی امام (ع) را در خود دارد.
جایگاه ادبی و علمی
- سید رضی عنوان «نهجالبلاغه» را برگزید تا بلاغت بی‌همتای این متن‌ها را نام‌گذاری کرده باشد؛ سخنانی که از فصاحت گوینده‌ای حکایت میکنند که پس از وحی، بی‌همتاست.
- مضمون مشهور، سخن امیرمؤمنان (ع) را فراتر از سخن آفریدگان و فروتر از سخن آفریدگار دانسته است.
- این کتاب به بیشتر زبان‌های زنده ترجمه شده و شرح‌های فراوانی — از شرح‌های کهن تا پژوهش‌های امروزین — بر آن نوشته شده است.
حکمت و فلسفه
نهجالبلاغه نشان می‌دهد که دین، حکمرانی و اخلاق در نگاه امیرمؤمنان (ع) یک بذر با سه شاخه‌اند؛ توحید بدون عدالت ناتمام است و حکومت بدون تقوا فاسد. سخن مشهور امام (ع) که «هر که خود را شناخت، پروردگارش را شناخت» و تقسیم مردم به عالم ربانی، آموختارِ رستگار و سرگردانانِ نادان، چراغ راه هر پژوهشگر معارف است. این پیوستگی، نیاز امروز جوامع اسلامی به الگوی حکمرانی دینی را پاسخ می‌گوید.
آیات قرآن در این باب
وَجَعَلْنَٰهُمْ أَئِمَّةًۭ يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْهِمْ فِعْلَ ٱلْخَيْرَٰتِ وَإِقَامَ ٱلصَّلَوٰةِ وَإِيتَآءَ ٱلزَّكَوٰةِ ۖ وَكَانُوا۟ لَنَا عَٰبِدِينَ
و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، (مردم را) هدایت می‌کردند؛ و انجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و ادای زکات را به آنها وحی کردیم؛ و تنها ما را عبادت می‌کردند.
روایات مرتبط
النَّاسُ ثَلَاثَةٌ: فَعَالِمٌ رَبَّانِي، وَمُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ، وَهَمَجٌ رَعَاعٌ
مردم سه دسته‌اند: دانشمند ربانی، دانش‌جو بر راه نجات، و توده‌ی بی‌سواد
مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ
هرکه خود را شناخت، پروردگارش را شناخت
الدُّنْيَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ
دنیا خانه‌ی گذر است نه خانه‌ی اقامت
پرسش‌های پرتکرار
آیا نهجالبلاغه همه سخنان امام علی (ع) است؟
نه؛ این کتاب گزیده است و سخنان امام (ع) بسیار گستردهتر از آن است؛ سید رضی خود به گزینش تصریح کرده است.
اعتبار متن نهجالبلاغه چگونه است؟
سخنان اصلی آن در منابع متعدد پیش و پس از تدوین نقل شدهاند؛ محققان، هسته اصلی کتاب را معتبر میدانند و برای جزئیات هر قطعه، به منابع آن رجوع میکنند.
برای آشنایی مقدماتی از کجا آغاز کنیم؟
با ترجمههای معتبر و کلمات قصار؛ این بخش، کوتاهترین راه ورود به جهان فکری امام (ع) است.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.