پرسش «اجتهاد و تقلید چه تفاوتی دارند؟» یکی از جستجوهای پرتکرار است. بیایید دقیق مقایسه کنیم.
مقایسه در یک نگاه
تعریف:
- اجتهاد: اجتهاد تلاش تمام‌عیار دانشمند دینی برای بیرون کشیدن حکم شرعی از منابع قرآن، سنت، اجماع و عقل است.
- تقلید: تقلید عمل کردن مکلف به فتوای مجتهد زنده و جامع‌الشرایط است، بی‌آنکه خود به دلایل و منابع راه داشته باشد.
فاعل:
- اجتهاد: اجتهاد ویژه‌ی عالمی است که پس از سال‌ها تحصیل فقه و اصول و زبان عربی و درایت، از استادان صاحب‌نظر پروانه یافته است.
- تقلید: تقلید وظیفه‌ی عامی و هر کسی است که اهل استنباط نیست و توان کشف حکم از ادله را ندارد.
مبنای حجیت:
- اجتهاد: در اجتهاد، خودِ دلیلِ استنباط‌شده حجت است و مجتهد به نظریه‌ی خود عمل میکند.
- تقلید: در تقلید، خودِ فتوای مجتهد حجت است و مقلید به گفته‌ی او اعتماد میکند.
در مسائل جدید:
- اجتهاد: مجتهد با روش علمی خود به مسائل نوپدید پاسخ می‌دهد و ممکن است نظرش با یافته‌های تازه تکامل یابد.
- تقلید: مقلید در هر مسئله‌ی جدید باید فتوای مرجع خود را بپرسد و در مسائل مهم به مجتهد اعلم رجوع کند.
مسئولیت خطا:
- اجتهاد: اگر مجتهد در استنباط خطا کند و به رأی خود عمل کرده باشد، مأجور است و گناهی بر او نیست.
- تقلید: مقلید اگر از مجتهد جامع‌الشرایط پیروی کند معذور است و حتی اگر فتوا با واقع منطبق نباشد، از عهده‌ی تکلیف برآمده است.
کدام را انتخاب کنیم؟
اجتهاد و تقلید دو راه موازی برای رسیدن به تکلیف الهی‌اند و ارزش هر یک به رعایت شرایط آن است؛ اجتهاد بدون صلاحیت علمی و تقلید از غیر مجتهد یا پیروی از هوای نفس، هر دو ناپسند شمرده شده‌اند. آیه‌ی «فاسألوا أهل الذکر إن کنتم لا تعلمون» ریشه‌ی رجوع ناآگاه به آگاه است و آیه‌ی تفقه در دین، مایه‌ی گرایش به اجتهاد. توصیه‌ی کاربردی برای زندگی امروز این است که انسان مؤمن مسائل مورد نیاز خود را از رساله‌های علمی معتبر بیاموزد، در پیروی از مرجع دیندار استوار بماند و پیوند خود با مراکز علمی معتبر دینی را محکم نگه دارد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا تقلید در عقاید جایز است؟
نه؛ اصول دین باید با دلیل و تحقیق پذیرفته شود و تقلید تنها در احکام عملی و فروع دین راه دارد.
اگر فتوای دو مجتهد متفاوت بود چه کنیم؟
مقلید به فتوای مرجع تقلید خود عمل میکند و در صورت تردید و اهمیت مسئله، احتیاط یا رجوع به مجتهد اعلم توصیه شده است.
عمل به فتوای مجتهد درگذشته چگونه است؟
در ادامهی مسائل پیشین به فتوای مرحوم میتوان عمل کرد، اما در مسائل جدید باید به مجتهد زنده رجوع شود.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.