آموزش عدل الهی

عدل از صفات الهی و از اصول پنج‌گانه‌ی دین در مذهب شیعه است. شیعه «عدل» را جدا از «توحید» به‌عنوان اصل مستقل آورده، در حالی که سنیان آن را در توحید می‌آورند.

معنای عدل

عدل در لغت به معنای «برابری و سنجیده بودن» است. در صفات خدا، عدل یعنی: خداوند در همه‌ی افعالش عادل است و ظلم نمی‌کند.

دو قسم عدل

۱. عدل تشریعی

قوانینی که خدا وضع کرده (احکام دین) عادلانه است — نه برتري‌جویی، نه تبعیض ناروا.

۲. عدل تکوینی

نظام خلقت و آفرینش بر اساس عدالت است — هیچ مخلوقی مظلوم آفریده نشده.

گام ۱: خدا ظلم نمی‌کند

قرآن: «إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئًا» — همانا خدا به مردم ستم نمی‌کند. ظلم به معنای «نهادن چیزی در غیر جای خود» است، و چون همه‌ی مخلوقات مِلک خدایند، ظلم در حق آن‌ها معنا ندارد.

گام ۲: قاعده لطف

خداوند بر بندگان خود لطف می‌کند — این لطف واجب است (نه برای تکمیل خدا، بلکه برای کمال بندگان). لطف یعنی هر کاری که به‌جای آوردن آن، بندگان به اطاعت نزدیک‌تر شوند.

گام ۳: حسن و قبح عقلی

عقل مستقلاً برخی افعال را حسن (نکو) و برخی را قبح (زشت) می‌داند. مثلاً: راست‌گویی حسن، دروغ قبح. خداوند نمی‌تواند فعل قبیح انجام دهد چون عقل آن را نکو نمی‌داند.

گام ۴: جبر و اختیار

نه جبر، نه تفویض — «أَمْرٌ بَیْنَ أَمْرَیْنِ». انسان اراده دارد، خدا قدرت می‌دهد، و فعل به‌وسیله‌ی اراده‌ی انسان صادر می‌شود. بنابراین، ثواب و عاب کاش به‌جای انسان عادلانه است.

مسئله‌ی شرور

اگر خدا عادل است، چرا شر در جهان هست؟ پاسخ:

• شرها نسبی هستند — آنچه به ما شر می‌نماید، ممکن است کلان‌تر خیر باشد.
• شرها نتیجه‌ی اختیار انسان‌اند — ظلم مردم به مردم، نه خدا به مردم.
• شرها آزمون و تزکیه است — «عَسَى أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ».