تزکیه‌ی نفس، پاک‌سازی روح از رذایل و آراستن به فضایل است. قرآن می‌فرماید: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا» (شمس: ۹-۱۰) — رستگار شد کسی که نفس را تزکیه کرد، و زیان دید کسی که آن را فرو برد.
تعریف
تزکیه
پاک‌سازی نفس از رذایل اخلاقی.
تهذیب
آراستن نفس به فضایل اخلاقی.
تجریه
رها شدن از غیر خدا.
اناره
روشنگری قلب با نور خدا.
مراتب نفس
۱. نفس امّاره
نفسی که به شر فرامی‌خواند. قرآن: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ» (یوسف: ۵۳).
۲. نفس لوّامه
نفسی که بر خود سرزنش می‌کند. قرآن: «وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ» (قیامت: ۲).
۳. نفس مطمئنّه
نفسی که به خدا آرام یافته. قرآن: «یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ» (فجر: ۲۷).
۴. نفس راضیه
نفسی که به قسمت خدا راضی است.
۵. نفس مرضیه
نفسی که خدا از او راضی است.
مراحل سیر و سلوک
۱. تصفیه (پاک‌سازی از گناهان)
- توبه نصوح
- جبران گذشته
- ترک گناهان
۲. تهذیب (آراستن به فضایل)
- کسب فضایل: صبر، صداقت، امانت
- ترک رذایل: کبر، حسد، ریا
۳. تجریه (رها شدن از غیر خدا)
- خلوت ذکر
- ترک تعلق‌ها
۴. اناره (روشنگری قلب)
- نور خدا در قلب
- شهود جمال الهی
راه‌های تزکیه
۱. عبادت
- نماز، روزه، دعا، ذکر
- نه‌فقط انجام ظاهر، بلکه حضور قلب
۲. خودشناسی
- تفکر در نفس و ضعف‌های آن
- محاسبه‌ی روزانه
۳. معرفت
- شناخت خدا، پیامبر، ائمه
- مطالعه‌ی قرآن و احادیث
۴. همنشینی با صالحان
- مراوده‌ی علما و عارفان
- دوری از فاسقان
۵. ریاضت شرعی
- کم‌خوری، کم‌خوابی، کم‌سخنی
- در چارچوب شرع (نه افراط)
رذایل نفس
۱. **کبر** — بزرگ‌نمایی
۲. **حسد** — رشک‌ورزی
۳. **ریا** —.showing off
۴. **عجب** — خودپسندی
۵. **حِرص** — طمع
۶. **بخل** — خسیس
۷. **غضب** — خشم
۸. **جبن** — ترس
۹. **حرص بر شهرت**
۱۰. **حب جاه**
برای کنترل خشم به صبر و برای حسن خلق به حسن خلق مراجعه کنید.
فضایل نفس
۱. **صبر**
۲. **شکر**
۳. **توکل**
۴. **رضا**
۵. **تفویض**
۶. **زهد**
۷. **ورع**
۸. **اخلاص**
۹. **صداقت**
۱۰. **حلم**
کاربرد
۱. هدف خلقت: «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ» — امانه‌داری = تزکیه
۲. رستگاری در قیامت: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا»
۳. آرامش در دنیا: نفس مطمئنه = آرامش
منابع
۱. احیاء علوم الدین، غزالی
۲. مصباح الشریعه، صادق (ع)
۳. الاخلاق، نراقی
۴. المیزان، ج۱۳