پیامبر (ص) پس از جنگ بدر (یا برخی: جنگ تبوک) فرمود: «رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَی الْجِهَادِ الْأَکْبَرِ» — از جهاد کوچک (با دشمن ظاهری) به جهاد بزرگ (با نفس) بازگشتیم.
تعریف
جهاد با نفس، یعنی مبارزه با هوای نفس، شهوات، و رذایل اخلاقی.
چرا بزرگ‌ترین؟
۱. دوام
دشمن ظاهری موقت است، ولی نفس همیشه با توست.
۲. دشواری
نفس در درون توست — نمی‌توانی فرار کنی.
۳. پیامد
غلبه بر نفس، عین کمال انسانی است.
مراتب جهاد با نفس
۱. جهاد با شهوت
مبارزه با تمایلات جسدی — شکم، شهوت.
۲. جهاد با غضب
مبارزه با خشم، تندی، تجاوز.
۳. جهاد با هوای نفس
مبارزه با اراده‌ی شخصی در برابر اراده‌ی الهی.
۴. جهاد با شریکات
مبارزه با وهم و خیال.
راه‌های جهاد با نفس
۱. ریاضت شرعی
- کم‌خوری
- کم‌خوابی
- کم‌سخنی
- خلوت (در چارچوب شرع)
۲. ذکر و فکر
- ذکر زبانی (سبحان الله، الحمد لله)
- ذکر قلبی (حضور قلب)
- فکر در آیات، معاد، خالقیت
۳. محاسبه
- محاسبه‌ی روزانه (چه کردم؟)
- محاسبه‌ی هفتگی
- توبه از خطاها
۴. عبادت
- نماز با حضور قلب
- روزه‌های مستحب
- حج و زیارت
- دعا و مناجات
برای تزکیه‌ی تفصیلی به تزکیه‌ی نفس مراجعه کنید.
مراتب پیروزی بر نفس
۱. تسلیم
انسان تسلیم امر خدا.
۲. رضا
رضا به قسمت خدا.
۳. توکل
توکل کامل بر خدا.
۴. تفویض
تفویض امور به خدا.
۵. فنا
بقا در عین فنا — نفس در خدا فانی می‌شود.
رذایل که باید مبارزه کرد
۱. **کبر** — بزرگ‌نمایی
۲. **حسد** — رشک‌ورزی
۳. **ریا** — showing off
۴. **عجب** — خودپسندی
۵. **حِرص** — طمع
۶. **بخل** — خسیس
۷. **غضب** — خشم
برای صبر در این مبارزه به صبر مراجعه کنید.
نمونه‌ی عملی — امام علی (ع)
امیرالمؤمنین (ع) الگوی جهاد با نفس است:
- فقرا را بر خود مقدم می‌داد
- سه روز گرسنه ماند با خانواده برای صدقه
- پینه در پیشانی از سجده‌ی زیاد
- خلوت شب در نماز
برای سیره‌ی امام علی به سیره‌ی امام علی مراجعه کنید.
منابع
۱. بحارالانوار، ج۷۰
۲. مصباح الشریعه
۳. احیاء علوم الدین، غزالی
۴. نهج‌البلاغه، خطبه ۲۷