پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
موضوع‌شناسی آیات غیبت در قرآن نشان می‌دهد که خداوند این گناه زبانی را با زشت‌ترین تصویر ممکن شرح داده است: خوردن گوشت برادر مرده. آیات سورهی حجرات و سورهی همزه، مسلمانان را از مسخره کردن، عیبجویی و زیر سؤال بردن آبروی یکدیگر بازداشته و زبان را در قرآن به بزرگ‌ترین نعمت و در همان حال بزرگ‌ترین خطر اخلاقی تبدیل کرده‌اند.
آیات کلیدی
- «ولا یغتب بعضکم بعضاً أیحب أحدکم أن یأکل لحم أخیه میتاً فکرهتموه» در سورهی حجرات، آیه ۱۲؛ شاخص‌ترین آیه‌ی غیبت با تشبیه تکان‌دهنده‌ی آن.
- «ویل لکل همزة لمزة» در سورهی همزه، آیه ۱؛ وای بر عیب‌جو و طعنه‌زن.
- «لا یسخر قوم من قوم عسی أن یکونوا خیراً منهم» در سورهی حجرات، آیه ۱۱؛ نهی از مسخرگی و تحقیر.
- «إن الذین یرمون المحصنات الغافلات المؤمنات لعنوا فی الدنیا والآخرة» در سورهی نور، آیه ۲۳؛ سخت‌ترین کیفر تهمت ناروا.
پیام‌های اصلی
- قرآن غیبت را هم‌تراز عملی نفرت‌انگیز تصویر کرده تا ژرفای زشتی آن با حس مشترک انسانی درک شود.
- در آیه‌ی ۱۲ حجرات، ادب نگاه (پرهیز از بدگمانی) و ادب زبان (پرهیز از غیبت) در یک جا آموزش داده شده است.
- اتهام و بهتان، برادر خطرناک غیبت است و کیفر اخروی سنگین‌تری دارد.
- مسخره کردن و لقب زشت نهادن بر دیگران نیز از همین خانواده‌ی گناهان شمرده شده است («ولا تنابزوا بالألقاب»، حجرات، ۱۱).
کاربرد در زندگی
- پیش از حرف زدن از دیگری بپرسیم: اگر حاضر بود و می‌شنید چه؟ اگر پاسخ منفی است، سکوت کنیم.
- در جمع‌های خانوادگی و کاری، ماجراگویی از غایبان را با تغییر بحث متوقف کنیم.
- فضای مجازی را از بازنشر عیب و خطای دیگران پاک نگه داریم؛ انتشار غیبت نیز غیبت است.
- دل خود را با یاد تشبیه قرآنی تربیت کنیم تا زشتی این گناه از نظرمان دور نشود.
حکمت و فلسفه
قرآن با تشبیه غیبت به خوردن گوشت برادر مرده می‌خواهد بگوید این گناه، آدمیت را از میان برمی‌دارد؛ هم کرامت قربانی را زیر پا می‌گذارد و هم غیبت‌گو را به موجودی دگردیسه میکند که از آبروی مردم تغذیه میکند؛ توقف این چرخه با یک تصمیم ساده آغاز می‌شود: نشستن در مجلسی که در آن آبرو خورده نمی‌شود.
آیات قرآن در این باب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱجْتَنِبُوا۟ كَثِيرًۭا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ ٱلظَّنِّ إِثْمٌۭ ۖ وَلَا تَجَسَّسُوا۟ وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًۭا فَكَرِهْتُمُوهُ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٌۭ رَّحِيمٌۭ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمانها بپرهیزید، چرا که بعضی از گمانها گناه است؛ و هرگز (در کار دیگران) تجسّس نکنید؛ و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟! (به یقین) همه شما از این امر کراهت دارید؛ تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است!
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا يَسْخَرْ قَوْمٌۭ مِّن قَوْمٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُونُوا۟ خَيْرًۭا مِّنْهُمْ وَلَا نِسَآءٌۭ مِّن نِّسَآءٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُنَّ خَيْرًۭا مِّنْهُنَّ ۖ وَلَا تَلْمِزُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا۟ بِٱلْأَلْقَٰبِ ۖ بِئْسَ ٱلِٱسْمُ ٱلْفُسُوقُ بَعْدَ ٱلْإِيمَٰنِ ۚ وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را مسخره کنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند؛ و نه زنانی زنان دیگر را، شاید آنان بهتر از اینان باشند؛ و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یکدیگر را یاد نکنید، بسیار بد است که بر کسی پس از ایمان نام کفرآمیز بگذارید؛ و آنها که توبه نکنند، ظالم و ستمگرند!
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ وَيْلٌۭ لِّكُلِّ هُمَزَةٍۢ لُّمَزَةٍ
وای بر هر عیبجوی مسخره‌کننده‌ای!
إِنَّ ٱلَّذِينَ يَرْمُونَ ٱلْمُحْصَنَٰتِ ٱلْغَٰفِلَٰتِ ٱلْمُؤْمِنَٰتِ لُعِنُوا۟ فِى ٱلدُّنْيَا وَٱلْءَاخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ
کسانی که زنان پاکدامن و بی‌خبر (از هرگونه آلودگی) و مؤمن را متهم می‌سازند، در دنیا و آخرت از رحمت الهی بدورند و عذاب بزرگی برای آنهاست.
روایات مرتبط
الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او در امان باشند.
پرسش‌های پرتکرار
غیبت در قرآن چگونه تعریف شده است؟
سورهی حجرات، آیه ۱۲ غیبت را یاد کردن عیب پنهانِ برادر در غیاب او معرفی میکند و آن را به خوردن گوشت او تشبیه نموده است.
آیا نام بردن از عیب دیگران همیشه غیبت است؟
در روایات مواردی مانند شکایت قانونی، هشدار از زیان احتمالی یا مشورت جدی استثنا شده است؛ معیار، قصد هشدار و اصلاح است نه لذت عیبجویی.
تفاوت غیبت و بهتان چیست؟
غیبت گفتن عیب واقعیِ پنهان است؛ بهتان، نسبت دادن عیبی ناروا است که در سورهی نور با کیفر سنگین‌تری معرفی شده است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.