قرآن بخشی از سوره لقمان را به پندهای این حکیم بخشیده است: از شکر و توحید تا حقوق والدین، نماز، امر به معروف، صبر و تواضع؛ چکیده‌ای از تربیت الهی برای هر خانه و هر نسل.
روایت
خداوند به لقمان حکمت داد و فرمود که شکر گزار خدا باشد؛ که هر کس سپاس گزارد، به سود خود گزارده و اگر کفران کند، خداوند بی‌نیاز و ستوده است. لقمان در نگاه قرآن، نمونه انسانی است که حکمت، جان و زبان او را فراگرفته است.
او در اندرز به فرزند خود، نخست بنیاد را نهاد: ای فرزند من، با خدا شرک نورز که شرک، ستمی بسیار بزرگ است. سپس از حقوق پدر و مادر سخن گفت که انسان را با دردهای سخت به یاد می‌آورند و فرمود اگر هر دو تلاش کنند که چیزی را شریک من گردانی که درباره‌اش دانشی نداری، از آنان پیروی مکن اما در دنیا با آنان همراهی نیکو داشته باش.
لقمان به فرزندش سفارش کرد که ای فرزند من، نماز را برپا دار و به نیکی فرمان ده و از زشتی بازدار و بر آنچه بر تو می‌رسد شکیبا باش که این از کارهای دارای همت و اراده است. او تربیت را با پیوند عبادت، مسئولیت اجتماعی و اخلاق فردی کامل می‌کرد.
او سپس چهره تربیتی‌اش را روشن ساخت: از روی تکبر، روی از مردم مگردان و در زمین با خوش‌نودی راه مرو که خداوند هر خودستای ستایشگری را دوست نمی‌دارد. در راه رفتن میانه‌روی کن و صدای خود را فرو گیر که بدترین صداها، صدای الاغ است.
و از همه شگفت‌تر، او تصویری از علم و حضور همیشه‌ای خداوند ترسیم کرد که ای فرزند من، اگر چیزی به اندازه دانه‌ای از خردل باشد و در دل سنگی یا در آسمان‌ها و زمین باشد، خداوند آن را می‌آورد؛ که خداوند لطیف و آگاه است. با این جمله، فرزند درمی‌یابد که هیچ جایی برای گناه پنهان نیست و هیچ ذره‌ای از دایره علم الهی بیرون نیست.
درس‌ها و پیام‌ها
- تربیت درست، با محبت آغاز می‌شود؛ لقمان همه پندهای خود را با «ای فرزند من» می‌آغازید.
- توحید، نخستین و مهم‌ترین بنیاد تربیت است؛ شرک، ستمی بزرگ در حق فطرت و خداست.
- نیکی به والدین حتی هنگام اختلاف عقیدتی، قطع نمی‌شود؛ همراهی نیکو با آنان، فرمان قرآن است.
- عبادت و مسئولیت اجتماعی کنار هم تربیت می‌شوند؛ نماز و امر به معروف و صبر در یک سبد سفارش شدند.
- تواضع در رفتار و اعتدال در صدا، نشانه مؤمن است و خودنمایی، بی‌جای خدا را خدایی میکند.
- احاطه علم خداوند بر همه چیز، حتی ذره‌ای پنهان، ترازوی همیشگی آدمی در تنهایی است.
آیات قرآن در این باب
وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا لُقْمَٰنَ ٱلْحِكْمَةَ أَنِ ٱشْكُرْ لِلَّهِ ۚ وَمَن يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِۦ ۖ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِىٌّ حَمِيدٌۭ
ما به لقمان حکمت دادیم؛ (و به او گفتیم:) شکر خدا را بجای آور هر کس شکرگزاری کند، تنها به سود خویش شکر کرده؛ و آن کس که کفران کند، (زیانی به خدا نمی‌رساند)؛ چرا که خداوند بی‌نیاز و ستوده است.
وَإِذْ قَالَ لُقْمَٰنُ لِٱبْنِهِۦ وَهُوَ يَعِظُهُۥ يَٰبُنَىَّ لَا تُشْرِكْ بِٱللَّهِ ۖ إِنَّ ٱلشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌۭ
(به خاطر بیاور) هنگامی را که لقمان به فرزندش -در حالی که او را موعظه می‌کرد- گفت: «پسرم! چیزی را همتای خدا قرار مده که شرک، ظلم بزرگی است.»
يَٰبُنَىَّ أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ وَأْمُرْ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱنْهَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ وَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَآ أَصَابَكَ ۖ إِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ ٱلْأُمُورِ
پسرم! نماز را برپا دار، و امر به معروف و نهی از منکر کن، و در برابر مصایبی که به تو می‌رسد شکیبا باش که این از کارهای مهمّ است!
پرسش‌های پرتکرار
لقمان پیامبر بود یا حکیم؟
قرآن درباره نبوت او سخنی نگفته و او را با حکمت معرفی میکند؛ در روایات نیز هر دو قول آمده اما شهرت او به حکمت و اندرز است.
مهم‌ترین پند لقمان به فرزندش چه بود؟
پرهیز از شرک که آن را ستم بزرگ خواند؛ سپس برپا داشتن نماز، امر به معروف، نهی از منکر، صبر و تواضع، که چکیده‌ای از دین در قالب پند پدرانه است.
چرا لقمان صدای بلند را به صدای الاغ تشبیه کرد؟
برای هشدار به فرزند که خودنمایی با صدا و ادای کلام، ارزش انسان را نمی‌افزاید؛ آنچه می‌گویند مهم است نه آنکه بلند بگویند.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.