با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
موضوع‌شناسی آیات جهنم در قرآن نشان می‌دهد که «جهنم» با نام‌های سقر، سعیر، حطمه، لظی و هاویه بارها در قرآن آمده است؛ هفت دروازه دارد، سوختش انسان و سنگ است و آتشش آماده‌شده برای ستمکاران. قرآن با زبانی هشداردهنده، دوزخ را واقعیتی جدی معرفی می‌کند اما در کنار هر تصویر ترسناک، دروازه‌ی بازگشت و رحمت را نیز می‌گشاید؛ آیات جهنم نه برای ناامیدی، که برای پروا و بازگشت آمده‌اند.
آیات کلیدی
- «وإن جهنم لموعدهم أجمعین لها سبعة أبواب» در سورهی حجر، آیه‌های ۴۳ و ۴۴؛ هفت دروازه‌ی جهنم برای گروه‌های گنهکار.
- «إنا أعتدنا للظالمین ناراً أحاط بهم سرادیقها» در سورهی کهف، آیه ۲۹؛ آتشی که راه گریز را می‌بندد.
- «کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلوداً غیرها لیذوقوا العذاب» در سورهی نساء، آیه ۵۶؛ پیوستگی عذاب به‌عنوان نماد ماندگاری انتخاب نادرست.
- «إن شجرة الزقوم طعام الأثیم» در سورهی دخان، آیه ۴۳؛ طعام تلخ فراگنهکار.
- «سأصلیه سقر وما أدراک ما سقر» در سورهی مدثر، آیه‌های ۲۶ و ۲۷؛ آتشی که «لا تبقی ولا تذر».
- «إن جهنم کانت مرصاداً للطاغین مآبا» در سورهی نبأ، آیه‌های ۲۱ و ۲۲؛ کمینگاه سرکشان.
پیام‌های اصلی
- جهنم در قرآن پاسخ به این پرسش است که آیا ستم بی‌کیفر می‌ماند؛ عذاب آن، حلقه‌ی تکمیل‌کننده‌ی دادگری الهی است.
- پرسش خدا از جهنم که «هل امتلأت» (ق، ۳۰) نشان می‌دهد گنجایش عذاب به اندازه‌ی ظلم ظالمان گسترده است.
- هیچ پیوند و نسبتی، بی‌ایمانی را جبران نمی‌کند؛ همسران نوح و لوط در سورهی تحریم به مانند زده شده‌اند (تحریم، ۱۰).
- قرآن در کنار هشدار، خدا را آمرزنده‌ی فراگیر معرفی می‌کند (رعد، ۶) تا پروا با امید توازن یابد.
کاربرد در زندگی
- مرزهای الهی را جدی بگیریم؛ کوچک شمردن گناه، جرقه‌های نخستین آتش است.
- از ستم به مردم در مال و جان و آبرو، سخت‌تر از خطاهای شخصی بپرهیزیم؛ آیات آتش بیش از همه متوجه ستمکاران است.
- هشدارهای الهی را برای پروا و اصلاح بخوانیم و راه توبه را همیشه باز بدانیم.
- در تربیت فرزندان، توازن امید و پروا را رعایت کنیم؛ هراس بی‌امید و اطمینان بی‌پروا هر دو انحراف‌اند.
حکمت و فلسفه
تصویرهای سوزان جهنم در قرآن، آیه‌ی شدت مسئولیت انسان‌اند؛ آن که می‌داند هر ستم و بی‌ایمانی وزنی دارد و در ترازوی الهی سنجیده می‌شود، محتاط‌تر زندگی می‌کند. هشدار آتش در قرآن از جنس ترسِ فلج‌کننده نیست؛ از جنس پروای بیدارکننده است.
آیات قرآن در این باب
وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ
و دوزخ، میعادگاه همه آنهاست!
لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَٰبٍۢ لِّكُلِّ بَابٍۢ مِّنْهُمْ جُزْءٌۭ مَّقْسُومٌ
هفت در دارد؛ و برای هر دری، گروه معیّنی از آنها تقسیم شده‌اند!
وَقُلِ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ ۖ فَمَن شَآءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَآءَ فَلْيَكْفُرْ ۚ إِنَّآ أَعْتَدْنَا لِلظَّٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا ۚ وَإِن يَسْتَغِيثُوا۟ يُغَاثُوا۟ بِمَآءٍۢ كَٱلْمُهْلِ يَشْوِى ٱلْوُجُوهَ ۚ بِئْسَ ٱلشَّرَابُ وَسَآءَتْ مُرْتَفَقًا
بگو: «این حقّ است از سوی پروردگارتان! هر کس میخواهد ایمان بیاورد (و این حقیقت را پذیرا شود)، و هر کس میخواهد کافر گردد!» ما برای ستمگران آتشی آماده کردیم که سراپرده‌اش آنان را از هر سو احاطه کرده است! و اگر تقاضای آب کنند، آبی برای آنان میاورند که همچون فلز گداخته صورتها را بریان می‌کند! چه بد نوشیدنی، و چه بد محل اجتماعی است!
إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ بِـَٔايَٰتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًۭا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَٰهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا۟ ٱلْعَذَابَ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًۭا
کسانی که به آیات ما کافر شدند، بزودی آنها را در آتشی وارد می‌کنیم که هرگاه پوستهای تنشان (در آن) بریان گردد (و بسوزد)، پوستهای دیگری به جای آن قرار می‌دهیم، تا کیفر (الهی) را بچشند. خداوند، توانا و حکیم است (و روی حساب، کیفر می‌دهد).
روایات مرتبط
الصَّدَقَةُ تُنْجِي صَاحِبَهَا مِنَ النَّارِ
صدقه، صاحبش را از آتش نجات می‌دهد
پرسش‌های پرتکرار
جهنم در قرآن با چه نام‌هایی آمده است؟
جهنم، سقر، سعیر، حطمه، لظی و هاویه؛ هر نام بُعدی از عذاب و شدت آن را نشان می‌دهد.
آیا عذاب جهنم همیشگی است؟
قرآن برای کافرانِ سرکش و مصر، عذاب جاودان را بیان کرده و در همان حال خدا را آمرزنده‌ی بی‌کران معرفی می‌کند؛ سرنوشت هر کس به ایمان و عمل او بسته است.
سوخت جهنم در قرآن چیست؟
سورهی تحریم، آیه ۶ میفرماید: «وقودها الناس والحجارة»؛ انسانهای ستمکار و هر آنچه در جای خدا مینشیند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.