پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
«برّ» در لغت به معنای نیکی فراگیر و راستین است و قرآن آن را از نام‌های خداوند نیز شمرده است: «إنه هو البر الرحیم» (طور ۲۸). برّ والدین یعنی نیکی جامع به پدر و مادر در گفتار، رفتار و حال؛ چنان‌که قرآن این نیکی را بلافاصله پس از فرمان به یکتاپرستی آورده و کوچک‌ترین بی‌ادبی را حتی به اندازه یک «أف» نهی کرده است.
معناشناسی
- «برّ» در برابر «عقوق» یعنی بدرفتاری و شکستن دل پدر و مادر قرار دارد
- قرآن برای نیکی به والدین واژه «إحسان» را به کار برده که بالاتر از عدالت است؛ یعنی بخشش فراتر از آنچه لازم است
- در یک آیه، شکر خدا و شکر والدین قرینه شده‌اند: «أن اشکر لی ولوالدیک» (لقمان ۱۴)
- قرآن با تعبیر «حسناً» و «إحساناً» نشان می‌دهد که نیکی به والدین باید با زیبایی و گرمای همراه باشد، نه به شکل تکلیفی سرد
کاربرد در قرآن
- فرمان جامع: «وقضی ربک ألا تعبدوا إلا إیاه وبالوالدین إحساناً» (اسراء ۲۳)؛ همین ترتیب در نساء ۳۶ و انعام ۱۵۱ نیز آمده است
- حد ادب: «فلا تقل لهما أفٍّ ولا تنهرهما وقل لهما قولاً کریمیاً» (اسراء ۲۳)؛ حتی اظهار خستگی نیز روا نیست
- فروتنی محبت‌آمیز و دعا: «واخفض لهما جناح الذل من الرحمة وقل رب ارحمهما کما ربیانی صغیراً» (اسراء ۲۴)
- یادآوری رنج مادر: «حملته أمه وهناً علی وهن وفصاله فی عامین» (لقمان ۱۴) و «حملته أمه کرهاً ووضعته کرهاً» (احقاف ۱۵)
- الگوی فرزندان نیکو: یحیی «وبراً بوالدیه ولم یکن جباراً عصیاً» (مریم ۱۴) و عیسی درباره مادرش «وبراً بوالدتی» (مریم ۳۲)
- مرز اطاعت: اگر والدین به شرک وادارند، اطاعت از معصیت خدا رواست نیست اما معاشرت نیکو همچنان برقرار است: «فلا تطعهما وصاحبهما فی الدنیا معروفاً» (لقمان ۱۵ و عنکبوت ۸)
پیام عملی
- با والدین امروز که بیش از هر چیز به همراهی و صبر نیاز دارند، وقت گذاشتن و خوب سخن گفتن، زبانِ برّ است
- دعا برای پدر و مادر، پیوند برّ را پس از آنان نیز زنده نگه می‌دارد: «رب ارحمهما کما ربیانی صغیراً»
- برّ واقعی در سخت‌ترین لحظات یعنی بیماری و سالمندی و کوتاهی آنان آشکار می‌شود
حکمت و فلسفه
قرآن نیکی به پدر و مادر را در ردیف عبادت خدا می‌نشاند و میزان آن را «کما ربیانی صغیراً» تعیین میکند: همان‌گونه که آنان تو را در ناتوانیِ کودکی پروراندند. این تعبیر، نگاه فرزند را از حسابگری به قدردانی دگرگون میکند؛ زیرا آغاز وجود آدمی در دست والدین است و این آغاز با هیچ تلاشی تماماً بازپرداخت نمی‌شود.
آیات قرآن در این باب
۞ وَٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا۟ بِهِۦ شَيْـًۭٔا ۖ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَٰنًۭا وَبِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱلْجَارِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْجَارِ ٱلْجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلْجَنۢبِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُكُمْ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالًۭا فَخُورًا
و خدا را بپرستید! و هیچ‌چیز را همتای او قرار ندهید! و به پدر و مادر، نیکی کنید؛ همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان، و همسایه نزدیک، و همسایه دور، و دوست و همنشین، و واماندگان در سفر، و بردگانی که مالک آنها هستید؛ زیرا خداوند، کسی را که متکبر و فخر فروش است، (و از ادای حقوق دیگران سرباز می‌زند،) دوست نمی‌دارد.
۞ وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوٓا۟ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَٰنًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ ٱلْكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّۢ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًۭا كَرِيمًۭا
و پروردگارت فرمان داده: جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیکی کنید! هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آنها، نزد تو به سن پیری رسند، کمترین اهانتی به آنها روا مدار! و بر آنها فریاد مزن! و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آنها بگو!
وَٱخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًۭا
و بالهای تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر! و بگو: «پروردگارا! همان‌گونه که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرار ده!»
وَبَرًّۢا بِوَٰلِدَيْهِ وَلَمْ يَكُن جَبَّارًا عَصِيًّۭا
او نسبت به پدر و مادرش نیکوکار بود؛ و جبّار (و متکّبر) و عصیانگر نبود!
روایات مرتبط
رِضَى الرَّبِّ فِي رِضَى الْوَالِدِ، وَسَخَطُ الرَّبِّ فِي سَخَطِ الْوَالِدِ
خشنودی پروردگار در خشنودی پدر، و خشم پروردگار در خشم پدر است.
الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ
بهشت زیر پای مادران است.
بَرُّوا آبَاءَكُمْ يَبُرَّكُمْ أَبْنَاؤُكُمْ
به پدران خود نیکی کنید تا فرزندانتان به شما نیکی کنند.
پرسش‌های پرتکرار
اگر والدین ما را به گناه وادارند، اطاعتشان واجب است؟
نه؛ اطاعت از خدا مقدم است و قرآن تصریح میکند در فرمان به شرک از آنان اطاعت نشود؛ اما در همان حال معاشرت نیکو با آنان باید ادامه یابد.
چرا نیکی به والدین بلافاصله پس از عبادت خدا آمده است؟
چون پس از حق خدا، بزرگترین حق بر گردن انسان حق کسانی است که وجود و پرورش او واسطه آنان بوده است؛ این ترتیب در چند سوره قرآن تکرار شده است.
برای والدین درگذشته چگونه نیکی کنیم؟
با دعا و استغفار برای آنان، صدقه و خیرات به نیتشان، احترام به دوستان و آبرویشان و ادامه راه نیکویشان؛ برّ با مرگ پایان نمی‌یابد.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.