این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
این دعا برای چه زمانی است؟
پس از خطا و پشیمانی
معنا و مفهوم
این نخستین دعای توبه در تاریخ فرزندان آدم است. آنگاه که آدم و همسرش از درخت ممنوع خوردند و دریافتند که از رحمت الهی فاصله گرفته‌اند، با این کلمات به درگاه خدا بازگشتند: «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ»؛ پروردگارا! ما بر خود ستم کردیم و اگر ما را نبخشی و ما را رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود. مضمون دعا سه رکن دارد: اعتراف بی‌بهانه به خطا، امید به بخشش و رحمت، و بیم از زیانکاری در پایان کار. این کلمات به همه‌ی انسان‌ها آموخت که راه بازگشت همیشه باز است و نخستین گام آن، پذیرش صادقانه‌ی تقصیر است.
فضیلت و ثمره
قرآن در سورهی بقره می‌فرماید آدم از پروردگارش کلماتی دریافت کرد و خداوند توبهی او را پذیرفت و هدایتش نمود؛ بنا بر تفاسیر، همان کلمات، همین دعای سورهی اعراف است. اعتبار این دعا از آن رو است که پاسخش در خود قرآن ثبت شده و توبهی آدم، الگوی جاودانِ بازگشت برای همه‌ی فرزندان او شد؛ هر انسانی که در راه بازگشت می‌لنگد، سرمشقش این کلمات است.
بهترین زمان و مکان
این دعا پس از هر خطا و در لحظه‌های پشیمانی خوانده می‌شود؛ در استغفارهای شبانه و شب‌های قدر نیز زمزمه‌کردن آن دلنشین است.
آداب و نکات
- اعتراف را بی‌بهانه آغاز کنید؛ سرآغاز این دعا پذیرش ستم بر خویشتن است، نه توجیه خطا.
- در همان حال که از گناه می‌ترسید، از رحمت خدا ناامید نشوید؛ این دعا هم تقصیر را می‌گوید و هم بخشش را می‌طلبد.
- برای ترک قطعیِ تکرار گناه تصمیم بگیرید؛ درس آیه آن است که بیم از زیانکاری، انگیزه‌ی جدی اصلاح می‌شود.
- این دعا را با صدای آرام و حضور دل بخوانید تا حالت مناجات آن حفظ شود.
آیات قرآن در این باب
قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلْخَٰسِرِينَ
گفتند: «پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم! و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود!»
فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمَٰتٍۢ فَتَابَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ
سپس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت داشت؛ (و با آنها توبه کرد.) و خداوند توبه او را پذیرفت؛ چرا که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است.
پرسش‌های پرتکرار
دعای آدم در کدام آیه آمده است؟
در سورهی اعراف، آیهی بیستوسوم؛ قرآن همچنین در سورهی بقره، آیهی سیوهفتم از پذیرفتهشدن توبهی آدم پس از دریافت کلماتی از پروردگار خبر میدهد.
چرا آدم درباره‌ی خود تعبیر «ظلم به نفس» را به کار برد؟
زیرا هر گناهی در حقیقت ستم به خود انسان است و نه به خدا؛ این تعبیر می‌آموزد که در توبه باید مسئولیت را پذیرفت، نه آن را به گردن دیگری انداخت.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.