با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
معنای احسان به والدین
احسان به والدین، نیکی فراتر از وظیفه به پدر و مادر است؛ آن‌که علاوه بر ادای حق، با مهر، صبوری و بزرگداشت، دل آنان را شاد سازد. قرآن نیکی به والدین را بلافاصله پس از بندگی خدا آورده و حتی ظاهر کردن کوچک‌ترین نشانه‌ی ناراحتی را به آنان روا ندانسته است. این احسان در زندگی ادامه دارد و پس از درگذشت آنان نیز با دعا و نیکی به دوستانشان استمرار می‌یابد.
نشانه‌ها و مصداق‌ها
- سخن نرم و چهره‌ی گشاده در برابر پدر و مادر، حتی در اختلاف سلیقه و نسل.
- صبوری بر سخت‌ها و کم‌توانی‌های پیری و تحمل تندی‌های ناخواسته آنان.
- پیگیری رضایت آنان در تصمیم‌های زندگی، در حدودی که به معصیت خدا نکشد.
راه‌های پرورش و تقویت
- روزانه وقتی برای همنشینی و شنیدن سخنان آنان بگذارد؛ حضور، گران‌ترین هدیه برای پدر و مادر است.
- برایشان دعا کند، به‌ویژه با خطاب قرآنی که: پروردگارا، بر آن دو رحمت آور، چنان‌که مرا در کودکی پروراندند.
- پس از درگذشتشان، استغفار و صدقه برایشان و پیوند با اقارب و دوستان ایشان را ادامه دهد.
آثار و پیامدها
- خشنودی خدا؛ که به فرموده‌ی مشهور، رضایت خدا در رضایت والدین است.
- فرزندان نیکوکار؛ احسان امروز ما، الگوی فردا برای فرزندان است.
- برکت در عمر و روزی؛ در روایات، نیکی به والدین از عوامل طول عمر و وسعت رزق شمرده شده است.
آیات قرآن در این باب
۞ وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوٓا۟ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَٰنًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ ٱلْكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّۢ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًۭا كَرِيمًۭا
و پروردگارت فرمان داده: جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیکی کنید! هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آنها، نزد تو به سن پیری رسند، کمترین اهانتی به آنها روا مدار! و بر آنها فریاد مزن! و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آنها بگو!
وَٱخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًۭا
و بالهای تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر! و بگو: «پروردگارا! همان‌گونه که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرار ده!»
وَوَصَّيْنَا ٱلْإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُۥ وَهْنًا عَلَىٰ وَهْنٍۢ وَفِصَٰلُهُۥ فِى عَامَيْنِ أَنِ ٱشْكُرْ لِى وَلِوَٰلِدَيْكَ إِلَىَّ ٱلْمَصِيرُ
و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم؛ مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی حمل کرد (به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه‌ای را متحمّل می‌شد)، و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‌یابد؛ (آری به او توصیه کردم) که برای من و برای پدر و مادرت شکر بجا آور که بازگشت (همه شما) به سوی من است!
پرسش‌های پرتکرار
اگر والدین ما را به کار نادرست وادارند؟
اطاعت در معصیت خدا روا نیست؛ اما همین ضرورت، بهانهی بیاحترامی و درشتی نمیشود و ادب و مهربانی باید حفظ شود.
احسان به والدینی که خطا کردند چگونه است؟
احسان مشروط به بیخطایی آنان نیست؛ نیکی، بزرگداشت و دعا حتی در این حالت، ادب بندگی و کرامت نفس است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.