آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
معنای انصاف
انصاف یعنی دادگری در داوری و رفتار، آن‌چنان که اگر حق با دیگری بود، آن را از خود بگیری و به صاحبش بدهی. انصاف، عدالت را از سطح قانون به سطح اخلاق و قلب می‌آورد؛ حتی آنجا که هیچ ناظر و قاضی‌ای نیست. قرآن مؤمنان را فرمان داده که حتی به زیان خود، پدر و مادر و خویشان، قاطعانه بر پایه‌ی قسط بایستند.
نشانه‌ها و مصداق‌ها
- گفتن نکته‌ی درستِ طرف مقابل در میانه‌ی جدل سخت و دشمن‌نمودن خود بر خود
- بازگشت از موضع، آن‌گاه که دلیل، سوی دیگر را درست نشان می‌دهد
- پرهیز از دو استاندارد؛ یک معیار برای خود و خویشان و همان معیار برای بیگانگان
- به رسمیت شناختن حق دیگران در مال، وقت، آبرو و جایگاه
- پرهیز از برداشت‌های منفعت‌طلبانه از رفتار و گفتار دیگران
راه‌های پرورش و تقویت
- قاعده‌ی جای‌گردانی: پیش از داوری، خود را جای طرف مقابل گذاشتن و پرونده را از نگاه او خواندن
- نوشتن فهرست حق‌ها؛ از حقوق همسر و فرزند و همکار و کارمند گرفته تا حقوق همسایه
- تقسیم به‌انصافِ وقت و مهر میان فرزندان، نه بر پایه‌ی ترجیح ذوقی
- تعریف معیارهای شفاف در کار و ارزیابی، پیش از قضاوت درباره‌ی دیگران
- محاسبه‌ی روزانه: امروز از کسی چه حقی را نادیده گرفتم یا پایمال کردم؟
آثار و پیامدها
- آرامش وجدان؛ بیانصافی آتش درونی است که نخست خودِ بی‌انصاف را می‌سوزاند
- اعتماد عمومی؛ انصاف‌ورز، داورِ موردپذیرش جمع میشود
- کاهش کینه‌ها و خصومت‌ها در خانواده و محیط کار
- رشد دقت فکری؛ ناگزیر از دیدن همه‌ی ابعاد، ذهن دقیق‌تر میشود
- اجر اخروی به فرمان قرآن که قسط را به تقوا نزدیک کرده است
آیات قرآن در این باب
۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ بِٱلْقِسْطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ أَوِ ٱلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ ۚ إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًۭا فَٱللَّهُ أَوْلَىٰ بِهِمَا ۖ فَلَا تَتَّبِعُوا۟ ٱلْهَوَىٰٓ أَن تَعْدِلُوا۟ ۚ وَإِن تَلْوُۥٓا۟ أَوْ تُعْرِضُوا۟ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًۭا
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! کاملاً قیام به عدالت کنید! برای خدا شهادت دهید، اگر چه (این گواهی) به زیان خود شما، یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد! (چرا که) اگر آنها غنیّ یا فقیر باشند، خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کند. بنابراین، از هوی و هوس پیروی نکنید؛ که از حق، منحرف خواهید شد! و اگر حق را تحریف کنید، و یا از اظهار آن، اعراض نمایید، خداوند به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِٱلْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَـَٔانُ قَوْمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعْدِلُوا۟ ۚ ٱعْدِلُوا۟ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرٌۢ بِمَا تَعْمَلُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره برای خدا قیام کنید، و از روی عدالت، گواهی دهید! دشمنی با جمعیّتی، شما را به گناه و ترک عدالت نکشاند! عدالت کنید، که به پرهیزگاری نزدیکتر است! و از (معصیت) خدا بپرهیزید، که از آنچه انجام می‌دهید، با خبر است!
۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد؛ و از فحشا و منکر و ستم، نهی می‌کند؛ خداوند به شما اندرز می‌دهد، شاید متذکّر شوید!
وَأَقِيمُوا۟ ٱلْوَزْنَ بِٱلْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا۟ ٱلْمِيزَانَ
و وزن را بر اساس عدل برپا دارید و میزان را کم نگذارید!
پرسش‌های پرتکرار
بیانصافی نسبت به خود چه حکمی دارد؟
انصاف با خود نیز لازم است؛ نادیده گرفتن پیوستهی حق خویش در استراحت، احترام و سهم از زندگی، نه فضیلت است و نه عاقلانه. گاه ستم به خود از ستم به دیگری پنهانتر و ماندگارتر است.
انصاف در تقسیم میراث و اموال خانوادگی چگونه رعایت میشود؟
شرع، سهمها را روشن بیان کرده و عدالت، عمل به همان ضوابط است؛ بخشیدن سهم دیگری بدون رضایت او یا ماندن بر حقِ خود با زور، موجب کدورت میشود. انصاف، دادن حق هر صاحب حق است.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه میشود.