آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
تعریف غیبت
غیبت یعنی یاد کردن کاستی پنهان مؤمن در نبودِ او، به‌گونه‌ای که اگر می‌شنید رنج می‌شد؛ خواه با زبان، نوشتن، اشاره، تقلید یا حتی تبسم. قرآن برای بریدن دست اقدام، آن را همچون خوردن گوشت مرده‌ی برادر خوانده است و سوره‌ی همزه، عیب‌جو و مسخره‌کننده را به «ویل» هشدار داده است. پیامبر اکرم (ص) مسلمانی را به سالم ماندن مردم از زبان و دست او نسبت داده است؛ و غیبت، نخستین یورش به این سالم ماندن است.
نشانه‌ها و مظاهر
- لذت از شنیدن عیب دیگران و فرورفتن آسان در مجالس بدگو
- هم‌آواز شدن با عیب‌جو با خنده و تأیید، حتی بدون گفتاری صریح
- آغاز گفتار با عنوان «بین خودمان باشد» و «از سر خیرخواهی» برای گشودن باب غیبت
- روایت شایعه بدون تحقیق و اشتهای پخش آن در جلسات و گروه‌ها
- کم‌آوردن حس دفاع از غایب هنگام عیب‌جویی در مجلس
راه درمان و اصلاح
- تجسم تصویر آیه: هر بار که زبان به عیب دیگران گشوده شد، خوردن گوشت مرده را تصور کند؛ این تصویر، جوشش را خاموش می‌کند
- جابه‌جایی موضوع یا سکوت؛ اگر توان هدایت گفتگو نبود، ترک مجلس تا روایت ناتمام بماند
- دفاع از غایب و ذکر محاسن کسی که از او بد گفته شد؛ این رسم محبت را بازمی‌گرداند
- پند نرم و خصوصی به غیبت‌کننده: «این گفتار به حال خودمان چه؟»
- جبران گذشته: توبه و استغفار، و گفتن نیکی از کسانی که غیبتشان کرده است
آثار و پیامدها
- انتقال حسنات؛ بنا بر روایات، غیبت نیکی‌ها را به سوی غایب می‌برد یا بدی‌ها را بر گردن گوینده می‌نهد
- آلودگی مجلس و دل؛ مجالس بدگو از رحمت دور می‌شوند
- فرسایش اعتماد اجتماعی؛ غیبت پیوندها را از درون می‌پوساند
- آلودگی زبان؛ عادت به عیب‌جویی، زبان را تیز و دل را تیره می‌کند
- کیفر اخروی؛ بنا بر آیات و اخبار، وعده‌ی عذاب دردناک برای عیب‌جویان آمده است
آیات قرآن در این باب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱجْتَنِبُوا۟ كَثِيرًۭا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ ٱلظَّنِّ إِثْمٌۭ ۖ وَلَا تَجَسَّسُوا۟ وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًۭا فَكَرِهْتُمُوهُ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٌۭ رَّحِيمٌۭ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمانها بپرهیزید، چرا که بعضی از گمانها گناه است؛ و هرگز (در کار دیگران) تجسّس نکنید؛ و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟! (به یقین) همه شما از این امر کراهت دارید؛ تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است!
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ وَيْلٌۭ لِّكُلِّ هُمَزَةٍۢ لُّمَزَةٍ
وای بر هر عیبجوی مسخره‌کننده‌ای!
روایات مرتبط
الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او در امان باشند.
مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ
هرکس به خدا و روز آخرت ایمان دارد، پس سخن نیک بگوید یا سکوت کند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا غیبت در مواردی جایز است؟
بله، در موارد محدود و مشروع: شکایت نزد قاضی از ستمگر، جرح و تعدیل راویان، استفتا از مرجع، هشدار به مسلمان از آسیب جدی و مشورت تخصصی. این موارد با قصد گره‌گشایی، غیبت شمرده نمی‌شوند.
توبه از غیبت چگونه است؟
بنابر مشهور، استغفار برای غایب و گفتن نیکی از او کافی است و لازم نیست پیش او اعتراف کند؛ زیرا اعلام، زخمی تازه می‌سازد. اگر حقی از میان رفته باشد، جبران آن جداگانه لازم است.
غیبت در فضای مجازی چه حکمی دارد؟
همان حکم گفتاری را دارد؛ بازنشر، واکنش نشان دادن و پخش عیب مردم در گروه‌ها، در حکت خودِ غیبت است و به سبب گستردگی انتشار، گاه گناهش سنگین‌تر می‌شود.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.