این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
تعریف
هدف‌گذاری در نگاه اسلامی، تعیین مقصدی معنادار برای عمر است و نقشه زندگی، مسیر رسیدن به آن مقصد. قرآن خود «هدایت» را هدف نهایی بشر معرفی می‌کند و در عین حال از انسان می‌خواهد در جهان، سعی و تلاش خود را به کار گیرد. مسلمانِ هدفمند، عمر را کشتی می‌داند که بادبانش باید به سوی رضای خدا بسته شود و روزهایش، قدم‌های شمرده‌ی همان سفرند.
چرا هدف لازم است
- بدون مقصد، هر بادی ما را جابه‌جا می‌کند؛ روزهای بی‌هدف، شب‌ها به حسرت ختم می‌شوند
- قرآن هر انسان را به سوی آنچه می‌سازید گره می‌زند؛ «سعی» انسان دیده می‌شود و نتیجه به او بازمی‌گردد
- هدف، معیار انتخاب می‌سازد؛ با مقصد روشن، گفتن «نه» به کارهای مزاحم آسان می‌شود
- امید و انگیزه، فرزندان هدف‌اند؛ بی‌هدفی، مادر بی‌حالی و افسردگی است
شاخص‌های هدف سالم
- تناسب با دارایی‌ها و توان واقعی؛ هدفِ بی‌تناسب با امکانات، سرچشمه‌ی یأس است
- صراحت و قابلیت اندازه‌گیری؛ «بیشتر قرآن بخوانم» هدف نیست، «روزانه دو صفحه» هدف است
- دوره‌ی زمانی مشخص: کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت با پیوند منطقی
- توازن میان بدن، خانواده، معاش و معنا؛ نقشه‌ای که یک بُعد را قربانی کند، نقشه نیست
تناسب دنیا و آخرت
- فرمول قرآنی: بهره‌جویی از نعمت‌ها همراه با یاد خانه‌ی آخرت و فراموش نکردن بهره‌ی دنیا
- تعریف موفقیت در اسلام فقط مقام و مال نیست؛ رضای خدا و آرامش خانواده و خدمت، رأس فهرست است
- بازنگری دوره‌ای اهداف در سایه‌ی محاسبه؛ نقشه زنده، هر فصل بازبینی می‌شود
- پرهیز از حسادت به اهداف دیگران؛ هر انسانی راه و بارِ خود را دارد
از نقشه تا اجرا
- تبدیل هر هدف به کارهای هفتگی و روزانه‌ی مشخص
- پرهیز از مشغله‌های بی‌ربط؛ نقشه، شجاعتِ حذف را هم می‌طلبد
- صبر و استمرار؛ روایت، مداومت اندک را بر انفجارِ کوشش‌های مقطعی مقدم می‌دارد
- دعا و استخاره در تصمیم‌های مهم؛ همراهی الطاف غیبی با تلاش آشکار
حکمت و فلسفه
حکمت هدف‌گذاری در اسلام، آموختن زندگیِ عمدی به انسان است؛ خداوند عمر را محدود گذاشت تا هر لحظه‌اش معنا پیدا کند. انسانِ بی‌نقشه، در حقیقت عمر خود را به روزمرگی می‌بخشد و بهترین سال‌هایش را با کارهای کم‌اهمیت پر می‌کند. هدف‌گذاریِ توحیدی، هم انگیزه می‌دهد و هم فروتنی؛ چون انسان می‌داند نقشه می‌کشد اما توفیق از خداست و پس از تلاش، نتیجه را به او می‌سپارد.
آیات قرآن در این باب
وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَٰنِ إِلَّا مَا سَعَىٰ
و اینکه برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست،
وَٱبْتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلْءَاخِرَةَ ۖ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنْيَا ۖ وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ ٱللَّهُ إِلَيْكَ ۖ وَلَا تَبْغِ ٱلْفَسَادَ فِى ٱلْأَرْضِ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْمُفْسِدِينَ
و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بطلب؛ و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن؛ و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده نیکی کن؛ و هرگز در زمین در جستجوی فساد مباش، که خدا مفسدان را دوست ندارد!
روایات مرتبط
احْرِصْ عَلَىٰ مَا يَنْفَعُكَ، وَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ وَلَا تَعْجِزْ
بر آنچه سودمند توست حریص باش، و از خدا یاری بخواه و ناتوان مباش.
پرسش‌های پرتکرار
هدف‌گذاری با توکل چگونه جمع می‌شود؟
توکل پس از برنامه و تلاش معنا دارد؛ خداوند به انسان فرمان تدبیر داده و سپس از او خواسته بر او توکل کند. نقشه‌کشیدن، شرط اختیاری بودن تلاش است و سپردن نتیجه، آرامش آن است.
اگر به هدفم نرسم چه شده است؟
ملاک قرآنی، سعی و جهتگیری است نه فقط رسیدن؛ نتیجههای بزرگ در دست خداست. هدف را بازبینی کنید، روش را اصلاح کنید و بدانید تلاشِ خودش در نامهی اعمال ماندگار است.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.