با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«حسبنا الله» یعنی «خدا ما را بس است»؛ بیانی کوتاه اما پرمحتوا از بی‌نیازی از هر قدرتی جز خدا و اتکای تمام به او. قرآن این جمله را از زبان مؤمنانی نقل می‌کند که در برابر خبر ارعاب دشمن ایستادند و ایمانشان فزونی گرفت؛ و همین باور، پاداشی چون بازگشتی همراه نعمت و فضل الهی داشت.
معناشناسی
- «حسب» در زبان عربی به معنای کافی بودن است؛ «حسبی الله» یعنی خدا برای من کافی است و «حسبنا الله» یعنی خدا برای ما بس است.
- «وکیل» کسی است که کار دیگری را به نیابی از او بر عهده میگیرد؛ «نعم الوکیل» یعنی خدا بهترین سرپرست، ضامن و کارگزار است.
- این جمله صرفاً ذکری زبانی نیست؛ اعلان توکل است: سخنی که جایگاه دل را نسبت به قدرتهای مادی نشان می‌دهد و حال انسان را دگرگون می‌کند.
کاربرد در قرآن
- در سوره آل‌عمران، گروهی به مؤمنان گفتند دشمنان برای نابودی شما گرد آمدهاند؛ آنان پاسخ دادند: «حسبنا الله ونعم الوکیل»؛ و با نعمت و فضل خدا بازگشتند، بی‌آنکه آسیبی به آنان رسد.
- قرآن این اصل را در قالبی عام اعلام می‌کند: «ومن یتوکل علی الله فهو حسبه»؛ هر که به خدا توکل کند، خدا او را بس است؛ توکل شرط است و کفایت، جواب.
- در پایان سوره توبه، به پیامبر فرمان داده میشود در برابر روی‌گردانی مخالفان بگوید: «حسبیَ الله لا اله الا هو علیه توکلت»؛ خدا مرا بس است که جز او معبودی نیست.
پیام عملی
- در بحران‌ها به‌جای وسواس بر عوامل مادی و ترس از آینده، نخست دل به کفایت خدا بسپاریم و سپس با آرامش دست به کار شویم.
- این ذکر درمان اضطراب است؛ بخش بزرگ نگرانی‌های ما از تکیه بر نیروهایی است که خودشان نیازمندند؛ حسبنا الله تکیه‌گاه را جابه‌جا می‌کند.
- توکل، واگذاری نتیجه است نه واگذاری کار؛ همراه این کلمه باید تدبیر، تلاش و مسئولیت‌پذیری باشد، وگرنه توکل به بهانه تنبلی تبدیل میشود.
- در ایستادگی اجتماعی نیز این جمله شعار ماندن است؛ ملتی که خدا را وکیل خود داند، ارعاب دشمنان را نمی‌پذیرد.
حکمت و فلسفه
هر که خدا را وکیل خود ساخت، از محاصره دشمن نیز با نعمت و فضل بازمی‌گردد؛ کفایت خدا پاداش توکل خالص است و هر که به غیر او دل ببندد، به اندازه همان غیر، اسیر و نگران است.
آیات قرآن در این باب
ٱلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ ٱلنَّاسُ إِنَّ ٱلنَّاسَ قَدْ جَمَعُوا۟ لَكُمْ فَٱخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَٰنًۭا وَقَالُوا۟ حَسْبُنَا ٱللَّهُ وَنِعْمَ ٱلْوَكِيلُ
اینها کسانی بودند که (بعضی از) مردم، به آنان گفتند: «مردم [= لشکر دشمن] برای (حمله به) شما اجتماع کرده‌اند؛ از آنها بترسید!» اما این سخن، بر ایمانشان افزود؛ و گفتند: «خدا ما را کافی است؛ و او بهترین حامی ماست.»
فَٱنقَلَبُوا۟ بِنِعْمَةٍۢ مِّنَ ٱللَّهِ وَفَضْلٍۢ لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوٓءٌۭ وَٱتَّبَعُوا۟ رِضْوَٰنَ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ
به همین جهت، آنها (از این میدان،) با نعمت و فضل پروردگارشان، بازگشتند؛ در حالی که هیچ ناراحتی به آنان نرسید؛ و از رضای خدا، پیروی کردند؛ و خداوند دارای فضل و بخشش بزرگی است.
وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ۚ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى ٱللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُۥٓ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ بَٰلِغُ أَمْرِهِۦ ۚ قَدْ جَعَلَ ٱللَّهُ لِكُلِّ شَىْءٍۢ قَدْرًۭا
و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد؛ و هر کس بر خدا توکّل کند، کفایت امرش را می‌کند؛ خداوند فرمان خود را به انجام می‌رساند؛ و خدا برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است!
فَإِن تَوَلَّوْا۟ فَقُلْ حَسْبِىَ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ ۖ وَهُوَ رَبُّ ٱلْعَرْشِ ٱلْعَظِيمِ
اگر آنها (از حق) روی بگردانند، (نگران مباش!) بگو: «خداوند مرا کفایت می‌کند؛ هیچ معبودی جز او نیست؛ بر او توکّل کردم؛ و او صاحب عرش بزرگ است!»
پرسش‌های پرتکرار
بهترین زمان گفتن «حسبنا الله ونعم الوکیل» چه زمانی است؟
در سختیها، هنگام ترس از قدرتهای مادی و پیش از کارهای بزرگ؛ هرگاه احساس کنیم نیروی ما به کار نمیرسد، این ذکر یادآور میشود که نیروی بیپایان در کار است.
آیا گفتن حسبنا الله به معنای رها کردن تلاش است؟
خیر؛ این ذکر اضطراب را میگیرد، نه ابزار را؛ قرآن توکل را همراه تدبیر و حرکت میخواهد و کفایت خدا را پاداش همین توکل فعال میداند.
قرآن این جمله را درباره چه کسانی نقل کرده است؟
مؤمنانی که در پی نبرد احد خبر یافتند دشمنان برای حملهای دوباره گرد آمدهاند؛ نترسیدند و گفتند: «خدا ما را بس است و او بهترین کفیل است»؛ قرآن این پاسخ را الگوی ایمان در برابر ارعاب ثبت کرده است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.