این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
تعریف
هجرت حبشه نخستین مهاجرت مسلمانان در سال پنجم بعثت (۶۱۵ میلادی) است؛ گروهی از تازه‌مسلمانانِ زیر فشار آزار قریش به فرمان پیامبر به سرزمین حبشه (اتیوپی کنونی) کوچیدند و در پناه پادشاه عادل آنجا، نجاشی، سالها در ایمنی به دین خود ادامه دادند و این رخداد به الگوی پناهندگی و گفت‌وگوی میان‌فرهنگی در تاریخ اسلام بدل شد.
زمینه و رخداد
- مشرکان مکه آزار خویش را بر تازه‌مسلمانان بی‌پناه تنگ کرده بودند و پیامبر راه نجات را کوچیدن به سرزمینی دیگر دید.
- پیامبر حبشه را برگزید و به گفته‌ی منابع، آنجا را دارای پادشاهی دانست که نزد او هیچ‌کس ستم نمی‌بیند.
- گروه نخست شامل چند خانواده‌ی کم‌شمار بود و چند ماه بعد موج دوم با ده‌ها تن از جمله جعفر بن ابی‌طالب به آنان پیوست.
- قریش دو فرستاده با هدایا روانه کرد تا نجاشی مسلمانان را بازگرداند و فرستادگان در دربار بر مدعیات خویش پافشاری کردند.
- جعفر بن ابی‌طالب به‌عنوان سخنگوی مهاجران، دفاعی آرام و استدلالی کرد و آیاتی از سوره‌ی مریم را خواند.
- نجاشی پس از شنیدن سخنان او، پناهندگی مسلمانان را پذیرفت و فرستادگان قریش دست خالی بازگشتند.
پیامدها
- جامعه‌ی کوچک مسلمانان از انقراض نجات یافت و نخستین تجربه‌ی زیست دینی در سرزمینی غیرعربی و زیر حکومتی غیرمسلمان پدید آمد.
- گفت‌وگوی منصفانه‌ی جعفر در دربار نجاشی، الگویی ماندگار از معرفی حقایق با زبان ساده و محترمانه ساخت.
- بازگشت تدریجی مهاجران تا سال‌های پس از فتح خیبر، نیرویی باتجربه و آشنا با جهان بیرون را به جامعه‌ی اسلامی افزود.
- روایت محترمانه‌ی این ماجرا در منابع اسلامی، نگاه مثبت به حکمرانان عادل از هر آیین را در فرهنگ دینی پایدار کرد.
درس‌های امروزین
- حفظ جان و کرامت انسان، ملاک انتخاب پناهگاه است؛ عدالت، مرز جغرافیا و دین نمی‌شناسد.
- ارائه‌ی باور با استدلال ساده و متین (سخن جعفر)، مؤثرتر از جدال تند و تحمیل است.
- پناه‌دادن به ستم‌دیدگان، فضیلتی جهانی است و دولت‌هایی که آن را بیاموزند، در تاریخ با احترام یاد می‌شوند.
- مهاجرت برنامه‌ریزی‌شده و انتخاب هوشمندانه‌ی مقصد، از واکنش‌های هیجانی سودمندتر است.
حکمت و فلسفه
هجرت حبشه نشان داد که جامعه‌ای کوچک می‌تواند با انتخاب درست پناهگاه و گفت‌وگوی اخلاق‌مدار، در برابر فشار بزرگ دوام آورد؛ عدالتِ فرمانروایی بیگانه برای مؤمنان، از تندباد ستمِ خویشاوندان آشناتر بود و این درس، میراث جاودانه‌ی آن کوچ اجباری است.
آیات قرآن در این باب
يَٰعِبَادِىَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِنَّ أَرْضِى وَٰسِعَةٌۭ فَإِيَّٰىَ فَٱعْبُدُونِ
ای بندگان من که ایمان آورده‌اید! زمین من وسیع است، پس تنها مرا بپرستید (و در برابر فشارهای دشمنان تسلیم نشوید)!
وَٱلَّذِينَ هَاجَرُوا۟ فِى ٱللَّهِ مِنۢ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا۟ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا حَسَنَةًۭ ۖ وَلَأَجْرُ ٱلْءَاخِرَةِ أَكْبَرُ ۚ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ
آنها که پس از ستم دیدن در راه خدا، هجرت کردند، در این دنیا جایگاه (و مقام) خوبی به آنها می‌دهیم؛ و پاداش آخرت، از آن هم بزرگتر است اگر می‌دانستند!
پرسش‌های پرتکرار
چرا حبشه برای مهاجرت برگزیده شد؟
زیرا به روایت منابع، پیامبر آن سرزمین را دارای پادشاهی عادل معرفی کرد که هیچ‌کس را بی‌دلیل آزار نمی‌دهد.
مهاجران چه مدت در حبشه ماندند؟
سالها در آنجا زندگی کردند و بازگشت تدریجی آنان تا پس از فتح خیبر ادامه یافت.
نقش جعفر بن ابی‌طالب در این ماجرا چه بود؟
سخنگوی مهاجران در دربار نجاشی بود و با دفاع استدلالی و خواندن آیاتی از سوره‌ی مریم، پناهندگی مسلمانان را قطعی کرد.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.