با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
جنگ جمل در اواخر سال سی‌وششم هجری قمری (۶۵۶ میلادی) در نزدیکی بصره رخ داد؛ این نخستین جنگ داخلی بزرگ مسلمانان میان سپاه علی بن ابی‌طالب و هواداران طلحه و زبیر همراه با عایشه بود که هدف اعلامی آنان اصلاح امور و مطالبهی قصاص خون عثمان بود و نبرد با پیروزی سپاه علی و کشتار فراوان از دو سو پایان یافت.
زمینه و رخداد
- پس از قتل عثمان در سال سی‌وپنجم هجری، علی به خلافت رسید اما گروهی از سران صحابه از جمله طلحه و زبیر، اقدام سریع درباره‌ی قاتلان را شرط همکاری می‌دانستند.
- عایشه که در راه بازگشت از حج بود، با خبر قتل عثمان به مکه برگشت و با طلحه و زبیر همراه شد؛ شعار اعلامی، اصلاح امور و گرفتن قصاص بود.
- سپاه آنان بصره را در دست گرفت و درگیری‌های خونینی با نگهبانان شهر رخ داد.
- علی پس از نامه‌نگاری و فرستادن سفیران فراوان، به سوی بصره حرکت کرد و در منطقه‌ی ذی‌قار اردو زد؛ تلاش‌ها برای صلح تا شب آخر نبرد ادامه یافت.
- جنگ در بامداد آغاز شد و روایت‌ها درباره‌ی آغازگر نبرد یکسان نیست؛ برخی آتش‌افروزی عده‌ای ناشناس را علت می‌دانند.
- عایشه بر شتری در میان میدان حضور داشت و محور نبرد همان شتر بود که پس از شکست سپاهش، علی با رفتاری محترمانه او را به مدینه بازگرداند.
پیامدها
- نخستین فتنه‌ی بزرگ درون‌اسلامی هزاران کشته بر جای گذاشت؛ شمار تلفات در منابع متفاوت گزارش شده و طلحه و زبیر نیز در همین دوران کشته شدند.
- جامعه‌ی اسلامی برای نخستین‌بار درگیری میان صحابه را تجربه کرد و این واقعه به مسئله‌ای کلامی و تاریخی بلندمدت بدل شد.
- ضعف کنترل علی بر عراق و حجاز، میدان را برای رویارویی بعدی با معاویه در شام (صفین) آماده کرد.
- آیه‌ی نهم سوره‌ی حجرات درباره‌ی دو گروه مؤمنِ درگیر، در فرهنگ اسلامی بر این‌گونه از نبردها تطبیق داده شده است.
درس‌های امروزین
- به‌کارگیری احساسات عمومی (خون عثمان) برای اهداف سیاسی، خطرناک‌ترین سوخت جنگ داخلی است.
- راه گفت‌وگو باید تا واپسین لحظه باز بماند؛ مذاکرات شبانه پیش از جنگ جمل نشان داد صلح بسیار نزدیک بود.
- احترام به طرف مقابل پس از پیروزی (بازگرداندن محترمانه‌ی عایشه) الگوی اخلاق در پیروزی و مهار چرخه‌ی انتقام است.
- جنگ داخلی برنده ندارد؛ تلفات و آسیب‌های اعتمادی آن از هر دستاورد سیاسی بزرگ‌تر بود.
حکمت و فلسفه
جنگ جمل به ما می‌آموزد که خواست اصلاح، اگر بدون سازوکار قانونی و گفت‌وگوی فراگیر پی گرفته شود، خود به بزرگ‌ترین آسیب بدل می‌شود؛ سنجش هر جنبش سیاسی، به حفظ جان و کرامت مردم است، نه صرفاً به صدق شعار آن.
آیات قرآن در این باب
وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ ٱقْتَتَلُوا۟ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا ۖ فَإِنۢ بَغَتْ إِحْدَىٰهُمَا عَلَى ٱلْأُخْرَىٰ فَقَٰتِلُوا۟ ٱلَّتِى تَبْغِى حَتَّىٰ تَفِىٓءَ إِلَىٰٓ أَمْرِ ٱللَّهِ ۚ فَإِن فَآءَتْ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا بِٱلْعَدْلِ وَأَقْسِطُوٓا۟ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُقْسِطِينَ
و هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتی دهید؛ و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند، با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا بازگردد؛ و هرگاه بازگشت (و زمینه صلح فراهم شد)، در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید؛ و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست می‌دارد.
إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌۭ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
مؤمنان برادر یکدیگرند؛ پس دو برادر خود را صلح و آشتی دهید و تقوای الهی پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت او شوید!
روایات مرتبط
الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يُسْلِمُهُ، وَمَنْ كَانَ فِي حَاجَةِ أَخِيهِ كَانَ اللَّهُ فِي حَاجَتِهِ
مسلمان برادر مسلمان است، به او ستم نمی‌کند و او را به دشمن تسلیم نمی‌کند. و هرکس در نیاز برادرش باشد، خداوند در نیاز اوست.
پرسش‌های پرتکرار
چرا این نبرد «جمل» نام گرفت؟
زیرا عایشه همسر پیامبر در میان میدان بر شتری سوار بود و کانون نبرد حول همان شتر شکل گرفت.
هدف اعلامی سپاه بصره چه بود؟
اصلاح امور و مطالبهی قصاص خون عثمان؛ البته ارزیابی انگیزههای واقعی و نقش عوامل گوناگون در منابع تاریخی متفاوت است.
پایان نبرد جمل چه بود؟
پیروزی سپاه علی، کشتهشدن طلحه و زبیر و بازگشت عایشه با مقدماتی محترمانه به مدینه.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.