در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
جنگ خیبر در سال هفتم هجری قمری (۶۲۸ میلادی) در واحهای کشاورزی و دژدار در حدود یکصد و چهل کیلومتری شمال مدینه رخ داد؛ دژهای مستحکم خیبر پس از نبردها و محاصره‌های چند هفته‌ای به دست مسلمانان افتاد و کنترل یکی از حاصلخیزترین نواحی حجاز و امنیت شمال مدینه تثبیت شد.
زمینه و رخداد
- بنی‌نضیر پس از اخراج از مدینه در خیبر جای گرفت و به گزارش منابع در تحریک ائتلاف احزاب علیه مسلمانان نقش داشت.
- پیامبر پس از صلح حدیبیه و آرام شدن جبهه‌ی جنوبی، با سپاهی حدود هزار و چهارصد نفر به سوی شمال حرکت کرد.
- مجموعه‌دژهای خیبر از جمله ناظم، قموص، شقّ، وطیح و سلالم به‌تناوب و طی نبردها و محاصره‌های پیاپی فتح شدند.
- بر پایه‌ی روایات مشهور در کتاب‌های حدیث و سیره، سپاهیان چند بار در گشودن دژها ناکام ماندند تا آنکه پیامبر پرچم را به علی بن ابی‌طالب سپرد.
- درباره‌ی نبرد علی با مرحب و گشودن دژ قموص در منابع اسلامی گزارش‌های مشهوری ثبت شده است.
- سرانجام بازماندگان اهالی با قرارداد، به کشاورزی در همان زمینها ماندند و بخشی از محصول را به مسلمانان می‌پرداختند.
پیامدها
- زمین‌های خیبر در برابر واگذاری نیمی از محصول به مسلمانان به کار خود ادامه داد؛ این توافق، در منابع فقهی از نخستین نمونه‌های جاری شدن خراج شمرده می‌شود.
- تهدید شمالی مدینه از میان رفت و مسیر آینده برای اقدامات گسترده‌تر، از جمله لشکرکشی به تبوک، هموار شد.
- بهبود وضع اقتصادی مدینه موجب بازگشت گروهی از مهاجران حبشه به این شهر شد.
- قرآن در سوره‌ی فتح از غنایم فراوانِ موعود سخن می‌گوید که مفسران بسیاری آن را به خیبر نسبت داده‌اند و در سوره‌ی احزاب نیز از میراث زمینها و خانه‌های دشمن یاد شده است.
درس‌های امروزین
- جغرافیای راهبردی: تثبیت امنیت یک پایتخت نیازمند آرام‌سازی محورهای تهدید در پیرامون آن است.
- پیوند اقتصاد و دفاع: منابع سرزمین می‌تواند بدون نابودی ساکنان و با قرارداد، در خدمت صلح و رفاه عمومی درآید.
- مدیریت چندفرهنگی: واگذاری زمین به کشاورزان بومی در برابر سهم‌گیری، الگویی از بهره‌گیری از نیروی متخصص محلی است.
- انتخاب فرماندهان شایسته در لحظه‌ی حساس، از عوامل تعیین‌کننده‌ی سرنوشت عملیات است.
حکمت و فلسفه
خیبر نشان داد پیروزی نظامی زمانی پایدار می‌شود که با سازوکار قرارداد به ثبات اقتصادی و اجتماعی بی‌انجامد؛ حفظ نیروی متخصص بومی و تقسیم منصفانه‌ی محصول، دو ستون این پایداری بود و هم‌زیستی مغلوب و غالب را در قالبی تازه ممکن ساخت.
آیات قرآن در این باب
وَعَدَكُمُ ٱللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةًۭ تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَٰذِهِۦ وَكَفَّ أَيْدِىَ ٱلنَّاسِ عَنكُمْ وَلِتَكُونَ ءَايَةًۭ لِّلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَٰطًۭا مُّسْتَقِيمًۭا
خداوند غنایم فراوانی به شما وعده داده بود که آنها را به دست می‌آورید، ولی این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت؛ و دست تعدّی مردم [= دشمنان] را از شما بازداشت تا نشانه‌ای برای مؤمنان باشد و شما را به راه راست هدایت کند!
وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَٰرَهُمْ وَأَمْوَٰلَهُمْ وَأَرْضًۭا لَّمْ تَطَـُٔوهَا ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرًۭا
و زمینها و خانه‌ها و اموالشان را در اختیار شما گذاشت، و (همچنین) زمینی را که هرگز در آن گام ننهاده بودید؛ و خداوند بر هر چیز تواناست!
پرسش‌های پرتکرار
خیبر کجا بود و چرا اهمیت داشت؟
واحهای آباد با نخلستانها و دژهای مستحکم در حدود یکصد و چهل کیلومتری شمال مدینه که به سبب نقش ساکنانش در تحریک جنگ احزاب و ثروت کشاورزیاش اهمیت یافت.
فرجام جنگ خیبر چه بود؟
فتح دژها، امنیت شمال مدینه، جاری شدن درآمد از کشاورزی برای مسلمانان و بازگشت برخی مهاجران حبشه به مدینه.
سرنوشت ساکنان خیبر چه شد؟
در پایان، قراردادی بر ادامهی کشاورزی آنان با پرداخت نیمی از محصول به مسلمانان بسته شد؛ جزئیات روایتها متفاوت است.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.