با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«حکمت» در قرآن دانش و بینشِ استواری است که با حق سازگار است، جایگاه درست هر چیز را می‌شناسد و کردار را بر پایه‌ی همان شناخت سامان می‌دهد. قرآن حکمت را همراهِ کتاب و در سایه‌ی وحی به پیامبران و بندگان برگزیده عطا کرده و آن را خیری بسیار شمرده است؛ تعلیم کتاب و حکمت، بخشی از رسالت پیامبر گرامی اسلام بوده است.
معناشناسی
- «حکمت» از «حکم» به معنای بازداشتن است؛ حکمت، گفتار و کردار را از تباهی، خطا و زیان بازمی‌دارد.
- مفسران برای آن معانی گوناگونی آورده‌اند؛ معرفت به حقایق اشیا، سخن استوار و درست، و فهم عمیق دین که همه به «دانش همراه با عمل» بازمی‌گردد.
- «حکیم» از نام‌های خداوند است؛ کسی که هر کارش از روی علم و مصلحت و در جای دقیق خود انجام می‌شود.
کاربرد در قرآن
- قرآن میفرماید خداوند به هر که بخواهد حکمت میبخشد و هر که حکمت یابد، خیر فراوان به او رسیده است (سوره‌ی بقره، آیه‌ی ۲۶۹).
- دعوت به راه خدا باید با حکمت و اندرز نیکو انجام شود (سوره‌ی نحل، آیه‌ی ۱۲۵).
- به لقمان حکمت داده شد و سرگذشت او نشان می‌دهد که حکمت حتی بدون نبوت، معرفت و عمل صالح را به بار می‌آورد (سوره‌ی لقمان، آیه‌ی ۱۲).
پیام عملی
- پیش از هر تصمیم از خود بپرسیم جای درست این کار کجاست و پیامد آن چیست؛ این پرسش، درون‌مایه‌ی حکمت است.
- در دعوت دیگران به دین، روش محبت‌آمیز و استدلالیِ قرآن را الگو قرار دهیم.
- تدبر در آیات قرآن سرچشمه‌ی اصلی حکمت است؛ آموزگاریِ کتاب و حکمت از سوی وحی، راه رسیدن به آن است.
حکمت و فلسفه
حکمت، دانستنِ جایگاه درست هر چیز و عمل بر پایه‌ی همان دانستن است؛ و هر که آن یابد، خیر فراوان یافته است.
آیات قرآن در این باب
يُؤْتِى ٱلْحِكْمَةَ مَن يَشَآءُ ۚ وَمَن يُؤْتَ ٱلْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًۭا كَثِيرًۭا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَٰبِ
(خدا) دانش و حکمت را به هر کس بخواهد (و شایسته بداند) می‌دهد؛ و به هر کس دانش داده شود، خیر فراوانی داده شده است. و جز خردمندان، (این حقایق را درک نمی‌کنند، و) متذکر نمی‌گردند.
ٱدْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِٱلْحِكْمَةِ وَٱلْمَوْعِظَةِ ٱلْحَسَنَةِ ۖ وَجَٰدِلْهُم بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ ۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ ۖ وَهُوَ أَعْلَمُ بِٱلْمُهْتَدِينَ
با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت نما! و با آنها به روشی که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن! پروردگارت، از هر کسی بهتر میداند چه کسی از راه او گمراه شده است؛ و او به هدایت‌یافتگان داناتر است.
وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا لُقْمَٰنَ ٱلْحِكْمَةَ أَنِ ٱشْكُرْ لِلَّهِ ۚ وَمَن يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِۦ ۖ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِىٌّ حَمِيدٌۭ
ما به لقمان حکمت دادیم؛ (و به او گفتیم:) شکر خدا را بجای آور هر کس شکرگزاری کند، تنها به سود خویش شکر کرده؛ و آن کس که کفران کند، (زیانی به خدا نمی‌رساند)؛ چرا که خداوند بی‌نیاز و ستوده است.
كَمَآ أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًۭا مِّنكُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْكُمْ ءَايَٰتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا۟ تَعْلَمُونَ
همان‌گونه (که با تغییر قبله، نعمت خود را بر شما کامل کردیم،) رسولی از خودتان در میان شما فرستادیم؛ تا آیات ما را بر شما بخواند؛ و شما را پاک کند؛ و به شما، کتاب و حکمت بیاموزد؛ و آنچه را نمی‌دانستید، به شما یاد دهد.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت حکمت و دانش چیست؟
دانش، آگاهی از واقعیتها است، اما حکمت دانشی است که با بینشِ کاربرد درست آن همراه است؛ حکیم کسی است که میداند و درست نیز عمل میکند.
آیا حکمت تنها به پیامبران داده شده است؟
خیر؛ قرآن میفرماید خداوند حکمت را به هر که بخواهد میبخشد و لقمان نمونهی انسانی است که بدون نبوت به آن آراسته شد.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.