آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
تعریف
«احسان» در واژگان قرآن به معنای نیکی کردن و رسیدن به کمالِ نیکی است؛ در برابر عدل که ادای حق است، احسان بخشیدنِ بیش از حق و بهتر از آن است. قرآن احسان را از صفات عملی محبوب‌ترین بندگان نزد خداوند شمرده و دامنه‌ی آن را از عبادت و اخلاق خانوادگی تا معاشرت اجتماعی و حتی رفتار با دشمن گسترده ساخته است.
معناشناسی
- احسان از ریشه‌ی «ح‌س‌ن» است و بر زیبایی عمل دلالت دارد؛ محسن کسی است که نیکی را در بهترین صورت و با نیت خالص انجام می‌دهد.
- احسان مرتبه‌ای فراتر از عدل است؛ عدل، دادنِ حق است اما احسان، گذشت از حق شخصی برای خیر دیگران.
- این مفهوم هم در حق خداوند و بندگیِ همراه با احساس حضور او، و هم در حق آفریدگان چون والدین، یتیم، مسکین و همسایه به کار رفته است.
کاربرد در قرآن
- قرآن تصریح می‌کند که خداوند به عدل و احسان فرمان می‌دهد و از زشتی و منکر و ستم بازمی‌دارد (سورهی نحل، آیهی ۹۰).
- در سورهی رحمن پرسش مشهور آمده است که «آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟» (سورهی رحمن، آیهی ۶۰).
- قرآن مؤمنان را به پاسخِ بدی با نیکی فراخوانده و وعده داده که در این صورت دشمنان به دوستی گرم بدل می‌شوند (سورهی فصلت، آیهی ۳۴).
پیام عملی
- احسان را از خانواده آغاز کنیم؛ قرآن نیکی به پدر و مادر را بلافاصله پس از فرمان به توحید آورده است.
- در روابط اجتماعی، الگوی «پاسخِ نیکو به بدی» را به کار بندیم تا کینه‌ها به مودت بدل شود.
- نیکی را به همه‌ی موجودات، از انسان‌ها تا حیوانات و طبیعت، گسترش دهیم؛ احسان روش زندگی است نه رفتاری موردی.
حکمت و فلسفه
احسان از عدالت فراتر می‌رود و به آن زیبایی می‌بخشد؛ و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.
آیات قرآن در این باب
۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد؛ و از فحشا و منکر و ستم، نهی می‌کند؛ خداوند به شما اندرز می‌دهد، شاید متذکّر شوید!
هَلْ جَزَآءُ ٱلْإِحْسَٰنِ إِلَّا ٱلْإِحْسَٰنُ
آیا جزای نیکی جز نیکی است؟!
وَأَنفِقُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا تُلْقُوا۟ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى ٱلتَّهْلُكَةِ ۛ وَأَحْسِنُوٓا۟ ۛ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِينَ
و در راهِ خدا، انفاق کنید! و (با ترک انفاق،) خود را به دست خود، به هلاکت نیفکنید! و نیکی کنید! که خداوند، نیکوکاران را دوست می‌دارد.
۞ وَٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا۟ بِهِۦ شَيْـًۭٔا ۖ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَٰنًۭا وَبِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱلْجَارِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْجَارِ ٱلْجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلْجَنۢبِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُكُمْ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالًۭا فَخُورًا
و خدا را بپرستید! و هیچ‌چیز را همتای او قرار ندهید! و به پدر و مادر، نیکی کنید؛ همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان، و همسایه نزدیک، و همسایه دور، و دوست و همنشین، و واماندگان در سفر، و بردگانی که مالک آنها هستید؛ زیرا خداوند، کسی را که متکبر و فخر فروش است، (و از ادای حقوق دیگران سرباز می‌زند،) دوست نمی‌دارد.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت عدل و احسان چیست؟
عدل آن است که حق هر کس ادا شود، اما احسان بخشیدنِ بیش از حق و گذشت از آن است؛ قرآن به عدل فرمان داده و به احسان تشویق کرده است.
احسان به چه کسانی سفارش شده است؟
در آیهی ۳۶ سورهی نساء، نیکی به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان، مسکینان، همسایه، همراهِ راه و زیردست ذکر شده است.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.