با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«انفاق» از ریشه‌ی «نفق» به معنای هزینه کردن و گذشتن است و در قرآن به خرج کردن دارایی و توان در راه خدا و برای نیکی به مردم گفته میشود. انفاق تعبیر قرآنی از سازوکاری اجتماعی است که میان دارا و محروم پیوند برقرار می‌کند و مانع انباشت ثروت در دست گروهی اندک میشود؛ قرآن آن را در کنار نماز از نشانه‌های تقوا برشمرده است.
معناشناسی
- ریشه‌ی «نفق» در واژه‌ی «نافقاء» (لانه‌ی دو دهانه‌ی شکم‌موش) دیده میشود که از یک سو رفت‌وآمد می‌کند؛ انفاق نیز به گردش مال از دست توانگر به سوی محرومان دلالت دارد.
- انفاق مفهومی فراگیرتر از زکات است و هر هزینه‌ی نیک، از صدقه‌ی پنهان تا کمک مادی و معنوی، را در بر می‌گیرد.
- انفاق در قرآن با ایمان پیوند دارد؛ مؤمن از روزی‌ای که خداوند به او داده می‌بخشد و از حرص و بخل فاصله می‌گیرد.
کاربرد در قرآن
- در همان آغاز سوره‌ی بقره، مؤمنان به کسانی توصیف شده‌اند که از روزی که به آنان داده شده انفاق می‌کنند (سوره‌ی بقره، آیه‌ی ۳).
- انفاق در راه خدا به دانهای مانَند است که هفت خوشه می‌روید و در هر خوشه صد دانه است (سوره‌ی بقره، آیه‌ی ۲۶۱).
- قرآن مؤمنان را به انفاق از آنچه خداوند آنان را جانشین و امانتدار خود قرار داده فرمان می‌دهد (سوره‌ی منافقون، آیه‌ی ۱۰).
پیام عملی
- انفاق را با نگاه امانت ببینیم؛ مال سپرده‌ای است که بخشی از آن به نیازمندان تعلق دارد.
- آداب انفاق را رعایت کنیم؛ صدقه‌ی پنهان و بی‌ریا، ارزش عمل را چند برابر می‌کند و از تحقیر گیرنده جلوگیری می‌کند.
- انفاق منظم و برنامه‌ریزی‌شده، حتی اگر اندک باشد، از انفاق پراکنده و هیجانی سودمندتر است.
حکمت و فلسفه
انفاق مال را همچون چشمه‌ی جاری زلال نگه می‌دارد؛ ثروتِ انباشته چون آب راکد تباه میشود.
آیات قرآن در این باب
ٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱلْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ يُنفِقُونَ
(پرهیزکاران) کسانی هستند که به غیب [=آنچه از حس پوشیده و پنهان است] ایمان می‌آورند؛ و نماز را برپا می‌دارند؛ و از تمام نعمتها و مواهبی که به آنان روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند.
مَّثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنۢبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِى كُلِّ سُنۢبُلَةٍۢ مِّا۟ئَةُ حَبَّةٍۢ ۗ وَٱللَّهُ يُضَٰعِفُ لِمَن يَشَآءُ ۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ
کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می‌کنند، همانند بذری هستند که هفت خوشه برویاند؛ که در هر خوشه، یکصد دانه باشد؛ و خداوند آن را برای هر کس بخواهد (و شایستگی داشته باشد)، دو یا چند برابر می‌کند؛ و خدا (از نظر قدرت و رحمت،) وسیع، و (به همه چیز) داناست.
وَأَنفِقُوا۟ مِن مَّا رَزَقْنَٰكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ أَحَدَكُمُ ٱلْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَآ أَخَّرْتَنِىٓ إِلَىٰٓ أَجَلٍۢ قَرِيبٍۢ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ
از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید، پیش از آنکه مرگ یکی از شما فرا رسد و بگوید: «پروردگارا! چرا (مرگ) مرا مدت کمی به تأخیر نینداختی تا (در راه خدا) صدقه دهم و از صالحان باشم؟!»
ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُم بِٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ سِرًّۭا وَعَلَانِيَةًۭ فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
آنها که اموال خود را، شب و روز، پنهان و آشکار، انفاق می‌کنند، مزدشان نزد پروردگارشان است؛ نه ترسی بر آنهاست، و نه غمگین می‌شوند.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت انفاق و زکات چیست؟
زکات حقی معیّن و واجب برای اموال خاص است، اما انفاق مفهومی گسترده‌تر است و هر هزینه‌ی نیک در راه خدا، واجب یا مستحب، را در بر می‌گیرد.
آیا انفاق به مال کاهش نمیدهد؟
قرآن برخلاف این تصور، انفاق را مایهی رشد و برکت مال دانسته و بازگشت آن را همچون دانهای که هفتصد برابر میشود، نوید داده است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.