در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
جنگ صفین در سال سی‌وهفتم هجری قمری (۶۵۷ میلادی) در کرانهی رود فرات در نزدیکی شهر رقه‌ی کنونی در سوریه میان سپاه علی بن ابی‌طالب و سپاه معاویه، حاکم شام، رخ داد؛ نبرد پس از ماه‌ها درگیری و مذاکره با پذیرش «حکمیت قرآن» متوقف شد، اما داوری به بن‌بست انجامید و پیامدهایی مانند خیزش خوارج بر جای گذاشت.
زمینه و رخداد
- معاویه که از دوره‌ی عمر بر شام فرمان می‌راند، بیعت با علی را مشروط به اجرای قصاص قاتلان عثمان کرد و با نمایش پیراهن خونین عثمان در مسجد دمشق، جنگ روانی گسترده‌ای ساخت.
- علی پس از پایان جنگ جمل، نامه‌ها و سفیران فراوانی به شام فرستاد؛ گفت‌وگوها بی‌نتیجه ماند و دو سپاه در دشت صفین به رویارویی نشستند.
- ماه‌ها درگیری‌های پراکنده و آتش‌بس و مذاکره درگرفت؛ نبرد شدید «لیلةالهریر» از مشهورترین بخش‌های آن است.
- در واپسین مرحله که پیروزی سپاه علی نزدیک می‌شد، عمروعاص به معاویه پیشنهاد کرد مصحفها را بر نیزهها بالا ببرند و به «حکمیت قرآن» فرا بخوانند.
- بخشی از سپاه علی بر او فشار آورد تا جنگ را رها کند؛ او با هشدار درباره‌ی ماهیت سیاسی این فراخوان، پیمان داوری را امضا کرد.
- قرارداد با انتخاب دو داور بسته شد: ابوموسی اشعری از سوی علی و عمروعاص از سوی معاویه؛ شیوه‌ی اجرای آن از همان آغاز محل اختلاف شد.
پیامدها
- داوری به توافق نهایی نرسید؛ به روایت مشهور، عمروعاص با تفسیری دوگانه، خلع علی را اعلام و بیعت با معاویه را در افکار عمومی جا انداخت.
- گروهی از سپاه علی که داوری را شرک می‌شمردند از او جدا شدند و جریان «خوارج» شکل گرفت که به نبرد نهروان انجامید.
- صفین عملاً بدون برنده تمام شد اما موقعیت سیاسی معاویه را استوار کرد و مسیر رویدادها به خلافت او در سال چهل‌ویکم هجری انجامید.
- این جنگ در تاریخ تشیع و تسنن نقطه‌ی آغاز بحث‌های کلامی درباره‌ی امامت، جایگاه صحابه و مشروعیت حکومت شد و میراثی از تحلیل‌های سیاسی بر جای گذاشت.
درس‌های امروزین
- سازوکار میانجیگری و داوری باید با شرح وظایف روشن، ضمانت اجرایی و داوران متوازن بسته شود؛ ابهام در تکالیف، حکمیت را به بحران بدل می‌کند.
- نشانه‌ها و نمادها (پیراهن خونین، مصحف بر نیزه) می‌توانند تصمیم جوامع را منحرف کنند؛ سواد تحلیل رسانه‌ای ضرورت همیشگی است.
- فشار گروه‌های درونی بر تصمیم رهبری در هنگامه‌ی خستگی جنگ، می‌تواند دستاورد سال‌ها کوشش را یک‌شبه ببلعد.
- پرهیز از آغاز جنگ تا آخرین لحظه و رعایت اخلاق در جنگ، در سیره‌ی علی در صفین برجسته است و ارزش بازخوانی دارد.
حکمت و فلسفه
صفین درس بزرگ آن است که تصمیم‌گیری در اوج خستگی جنگ، اگر شتاب‌زده و بدون ضمانت اجرایی باشد، پیروزی‌های میدانی را بی‌حاصل می‌کند؛ هر صلح و داوری نیازمند طراحی دقیق، داوران معتمد و افق روشن از اجراست.
آیات قرآن در این باب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَأَطِيعُوا۟ ٱلرَّسُولَ وَأُو۟لِى ٱلْأَمْرِ مِنكُمْ ۖ فَإِن تَنَٰزَعْتُمْ فِى شَىْءٍۢ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌۭ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولو الأمر [= اوصیای پیامبر] را! و هرگاه در چیزی نزاع داشتید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید (و از آنها داوری بطلبید) اگر به خدا و روز رستاخیز ایمان دارید! این (کار) برای شما بهتر، و عاقبت و پایانش نیکوتر است.
وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ ٱقْتَتَلُوا۟ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا ۖ فَإِنۢ بَغَتْ إِحْدَىٰهُمَا عَلَى ٱلْأُخْرَىٰ فَقَٰتِلُوا۟ ٱلَّتِى تَبْغِى حَتَّىٰ تَفِىٓءَ إِلَىٰٓ أَمْرِ ٱللَّهِ ۚ فَإِن فَآءَتْ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَهُمَا بِٱلْعَدْلِ وَأَقْسِطُوٓا۟ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُقْسِطِينَ
و هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتی دهید؛ و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند، با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا بازگردد؛ و هرگاه بازگشت (و زمینه صلح فراهم شد)، در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید؛ و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست می‌دارد.
روایات مرتبط
الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او در امان باشند.
پرسش‌های پرتکرار
صفین کجاست؟
جلگهای در کرانهی رود فرات در شمال سوریهی کنونی، نزدیک شهر رقه، که دو سپاه در آن به رویارویی نشستند.
چرا جنگ صفین به داوری کشید؟
با بالا رفتن مصحفها بر نیزهها و فشار بخشی از سپاه علی، جنگ متوقف و پیمان حکمیت با دو داور بسته شد.
نتیجه‌ی حکمیت صفین چه شد؟
داوری به توافق قطعی نرسید؛ به روایت مشهور ترفند عمروعاص آن را بی‌نتیجه گذاشت و بخشی از سپاه علی (خوارج) به مخالفت برخاستند که به نبرد نهروان انجامید.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.