با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف جبن و ترس نابجا
جبن، ترسیدن از آن‌چه نباید از آن ترسید است؛ ضعف اراده در برابر خطر واقعی یا غیرواقعی که انسان را از ایفای وظیفه، گفتن سخن حق و دفاع از مظلوم بازمیدارد. در روایات، مؤمن قوی و توانا محبوب‌تر از مؤمن ناتوان شمرده شده و قرآن از فرار بی‌جا نهی می‌کند؛ زیرا این ترس، بنیان شخصیت و جامعه را می‌فرساید.
نشانه‌ها و مظاهر
- سکوت در برابر ظلم به‌خاطر حفظ منافع شخصی
- پیروی کورکورانه از جماعت حتی وقتی خطاست
- ترس افراطی از آینده و قضاوت مردم که مانع تصمیم درست می‌شود
- فرار از مسئولیت‌های سنگین و پشت‌کردن به کارهای بزرگ
- ناتوانی در دفاع از حق خود، خانواده و عقیده
راه درمان و اصلاح
- تمرین شجاعت از قدمهای کوچک مانند گفتن سخن حق میان دوستان
- تقویت توکل با ذکر و دعا و باور به اینکه مقدرات به دست خداست
- کاهش مصرف اخبار هراس‌آفرین و پیام‌های اضطراب‌برانگیز
- ورزش منظم برای مدیریت اضطراب و پایداری جسم
- پذیرش مسئولیت‌های تدریجی در کار و اجتماع تا ساخته شدن اراده
آثار و پیامدها
- بازماندن از حقوق خویش و دیگران در لحظه‌های حساس
- استیلای ستمگران بر جامعه به سبب سکوت ترسوکان
- کاهش عزت نفس و احساس تحقیر درونی
- حسرت‌های بزرگ در دفاع نکردن از حق و عزیزان
آیات قرآن در این باب
ٱلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ ٱلنَّاسُ إِنَّ ٱلنَّاسَ قَدْ جَمَعُوا۟ لَكُمْ فَٱخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَٰنًۭا وَقَالُوا۟ حَسْبُنَا ٱللَّهُ وَنِعْمَ ٱلْوَكِيلُ
اینها کسانی بودند که (بعضی از) مردم، به آنان گفتند: «مردم [= لشکر دشمن] برای (حمله به) شما اجتماع کرده‌اند؛ از آنها بترسید!» اما این سخن، بر ایمانشان افزود؛ و گفتند: «خدا ما را کافی است؛ و او بهترین حامی ماست.»
قُل لَّن يَنفَعَكُمُ ٱلْفِرَارُ إِن فَرَرْتُم مِّنَ ٱلْمَوْتِ أَوِ ٱلْقَتْلِ وَإِذًۭا لَّا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًۭا
بگو: «اگر از مرگ یا کشته‌شدن فرار کنید، سودی به حال شما نخواهد داشت؛ و در آن هنگام جز بهره کمی از زندگانی نخواهید گرفت!»
روایات مرتبط
الْمُؤْمِنُ الْقَوِيُّ خَيْرٌ وَأَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِ الضَّعِيفِ
مؤمن قوی، بهتر و محبوب‌تر نزد خداست از مؤمن ضعیف، و در هر دو خیر است.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت جبن و احتیاط چیست؟
احتیاط، سنجش عاقلانه و پیشدستی در خطر واقعی است؛ اما جبن ترس بیمارگونه از خطر و حتی از وظیفه است که انسان را از عمل بازمیدارد.
آیا ترس طبیعی رذیلت است؟
نه؛ احساس ترس غریزی و اجتنابناپذیر است و در جای خود حفاظ جان است. رذیلت آن است که ترس، ملاک تصمیم و مانع ادای تکلیف شود.
چگونه در برابر فشار جمع، شجاعت کنیم؟
با ایمان به اینکه رزق و مرگ به دست خداست، تمرین قدمهای کوچک در مخالفت با خطای جمع، همراهی با مردان کارزار خیر و پرورش عزت نفس با کارهای درست.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.