در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
میزان به معنای ترازو و معیار سنجش است. قرآن این واژه را هم برای عدالت و حق در روابط اجتماعی به کار برده و هم برای ترازویی که در روز قیامت برپا میشود تا اعمال، ایمان و حقیقت درون انسانها با آن سنجیده شود.
معناشناسی
- میزان از ریشه‌ی «وزن» است و هم ابزار سنجش کالا و هم معیار حق و عدل را در بر می‌گیرد.
- مفسران درباره‌ی ماهیت میزان قیامت گفته‌اند: یا سنجش حق و عدل است و یا ترازویی حقیقی که خدا آفریده است.
- در قرآن، پیامبران و کتاب‌های آسمانی نیز به‌عنوان میزان حق و عدالت فرستاده شده‌اند.
کاربرد در قرآن
- قرآن دادگری و برپا داشتن میزان را فرمان داده و کسانی را که در سنجش کوتاهی می‌کنند تهدید کرده است.
- در قیامت ترازوی حق برپا میشود و به کسی ذره‌ای ستم نمی‌شود؛ هر عملی هرچند خرد، حاضر میشود.
- سنگینی کفه‌ها رستگاری است و سبکی آنها زیانکاری؛ و کسی که کفه‌هایش سبک شود، در هلاکت و تباهی فرو می‌رود.
- انکار رسالت و کم‌شمردن اعمال صالح، پایه‌های سنجش را از میان می‌برد.
پیام عملی
- میزان حق را در دنیا میان باشیم: انصاف در داوری درباره‌ی دیگران و ترک تبعیض در حق و ناحق.
- پیش از آنکه سنجیده شویم، خود را سنجیم: هر روز حسابی کوچک از گفتار و رفتار.
- بر سنگینی کفه‌ها بیفزاییم؛ به فرمان روایت مشهور، هیچ چیز در میزان سنگینتر از خوش‌اخلاقی نیست.
حکمت و فلسفه
میزان قیامت ترازویی است که در آن ریا و نمایش وزن ندارد؛ آنچه می‌ایستد، صدق است. راست‌سنگین‌ترین سرمایه‌ی آن روز، اخلاق نیک و ایمان راسخ است.
آیات قرآن در این باب
وَنَضَعُ ٱلْمَوَٰزِينَ ٱلْقِسْطَ لِيَوْمِ ٱلْقِيَٰمَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌۭ شَيْـًۭٔا ۖ وَإِن كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍۢ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا ۗ وَكَفَىٰ بِنَا حَٰسِبِينَ
ما ترازوهای عدل را در روز قیامت برپا می‌کنیم؛ پس به هیچ کس کمترین ستمی نمی‌شود؛ و اگر بمقدار سنگینی یک دانه خردل (کار نیک و بدی) باشد، ما آن را حاضر می‌کنیم؛ و کافی است که ما حساب‌کننده باشیم!
وَٱلْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ ٱلْحَقُّ ۚ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ
وزن کردن (اعمال، و سنجش ارزش آنها) در آن روز، حقّ است! کسانی که میزانهای (عمل) آنها سنگین است، همان رستگارانند!
فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَٰزِينُهُۥ
امّا کسی که (در آن روز) ترازوهای اعمالش سنگین است،
روایات مرتبط
مَا مِنْ شَيْءٍ فِي الْمِيزَانِ أَثْقَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ
هیچ چیزی در ترازوی اعمال، سنگینتر از حسن خلق نیست.
پرسش‌های پرتکرار
در قیامت چه چیزهایی سنجیده میشود؟
به گزارش قرآن، اعمال و حقیقت درون انسانها؛ نیکیها و بدیها هرچند اندک، بر میزان حاضر میشوند.
سنگینترین چیز در میزان قیامت چیست؟
در روایت مشهور آمده است که هیچ چیز در میزان سنگینتر از حسن خلق نیست؛ نیکاخلاقی از بسیاری عبادتها برتر شمرده شده است.
رابطه‌ی میزان با عدالت اجتماعی چیست؟
قرآن برپا داشتن میزان را در دادگری و دادرسی دنیوی نیز فرمان داده است؛ عدل در دنیا نمونه‌ای از میزانی است که در آخرت به کمال می‌رسد.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.