در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
«ملک» در لغت از ریشه پیام‌رسانی است و جمع آن، «ملائکه»، در قرآن بسیار به کار رفته است. فرشتگان موجوداتی نورانی و غیبی‌اند که هیچ نافرمانی از خدا در کارنامه‌شان ثبت نشده و در خدمت نظام آفرینش، ابلاغ وحی و تدبیر امور جهان قرار دارند.
معناشناسی
- ریشه «ألک» به معنای رساندن پیام است؛ فرشته را ملک خوانده‌اند چون پیام خدا را می‌رساند
- قرآن فرشتگان را «رسول» خدا می‌خواند: «جاعل الملائکة رسلاً أولی أجنحة مثنی وثلاث ورباع» (فاطر ۱)
- عنوان «روح» در قرآن اشاره به بزرگترین فرشته، جبرئیل حامل وحی، است
- ایمان به ملائکه در قرآن در کنار ایمان به خدا، کتاب و رسولان، رکن ایمان شمرده شده است
کاربرد در قرآن
- نخستین صحنه حضور ملائکه، گفت‌وگوی خداوند با آنان درباره آفرینش انسان و جانشینی او در زمین است (بقره ۳۰)
- فرشتگان به فرمان خدا بر آدم سجده کردند و تنها ابلیس سر باز زد (بقره ۳۴)
- در شب قدر فرشتگان و روح به اذن پروردگار نازل می‌شوند (قدر ۴)
- فرشتگان حافظ و نویسنده اعمال انسان‌اند: «کراماً کاتبین» (انفطار ۱۰) و گروهی دیگر سپر بلا و مدافع بندگان‌اند (رعد ۱۱)
- توفی جان نیز به ملک الموت و یارانش سپرده شده است (سجده ۱۱)
پیام عملی
- باور به ناظران الهی، انسان را از گناهِ آگاهانه بازمی‌دارد و عادت به محاسبه می‌دهد
- اطاعت بی‌قید و شرط ملائکه از فرمان خدا، الگوی بندگی را برای انسان ترسیم میکند
- ایمان به عالم غیب و فرشتگان، نگاه انسان را فراتر از محسوسات گشوده و به توحید عملی یاری می‌رساند
حکمت و فلسفه
قرآن ملائکه را «عباد مکرم» می‌خواند که هرگز خدا را نافرمانی نمی‌کنند؛ با این حال آدمی از خاک را بر آنان برتری داد. این یعنی معیار بزرگ‌بودن نزد خدا، نه جنس و آفرینش، که سجده و بندگی است؛ همان چیزی که ابلیس را ساقط و آدم را برگزیده کرد.
آیات قرآن در این باب
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌۭ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةًۭ ۖ قَالُوٓا۟ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّىٓ أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ
(به خاطر بیاور) هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من در روی زمین، جانشینی [= نماینده‌ای] قرار خواهم داد.» فرشتگان گفتند: «پروردگارا!» آیا کسی را در آن قرار می‌دهی که فساد و خونریزی کند؟! (زیرا موجودات زمینی دیگر، که قبل از این آدم وجود داشتند نیز، به فساد و خونریزی آلوده شدند. اگر هدف از آفرینش این انسان، عبادت است،) ما تسبیح و حمد تو را بجا می‌آوریم، و تو را تقدیس می‌کنیم.» پروردگار فرمود: «من حقایقی را می‌دانم که شما نمی‌دانید.»
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَٰٓئِكَةِ ٱسْجُدُوا۟ لِءَادَمَ فَسَجَدُوٓا۟ إِلَّآ إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَٱسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلْكَٰفِرِينَ
و (یاد کن) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده و خضوع کنید!» همگی سجده کردند؛ جز ابلیس که سر باز زد، و تکبر ورزید، (و به خاطر نافرمانی و تکبرش) از کافران شد.
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ جَاعِلِ ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلًا أُو۟لِىٓ أَجْنِحَةٍۢ مَّثْنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَ ۚ يَزِيدُ فِى ٱلْخَلْقِ مَا يَشَآءُ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ
ستایش مخصوص خداوندی است آفریننده آسمانها و زمین، که فرشتگان را رسولانی قرار داد دارای بالهای دوگانه و سه‌گانه و چهارگانه، او هر چه بخواهد در آفرینش می‌افزاید، و او بر هر چیزی تواناست!
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًۭا وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَٰٓئِكَةٌ غِلَاظٌۭ شِدَادٌۭ لَّا يَعْصُونَ ٱللَّهَ مَآ أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگهاست نگه دارید؛ آتشی که فرشتگانی بر آن گمارده شده که خشن و سختگیرند و هرگز فرمان خدا را مخالفت نمی‌کنند و آنچه را فرمان داده شده‌اند (به طور کامل) اجرا می‌نمایند!
پرسش‌های پرتکرار
آیا فرشتگان میتوانند نافرمانی خدا کنند؟
قرآن از هیچ نافرمانی از سوی ملائکه خبر نمیدهد و درباره آنان میفرماید: «لا یعصون الله ما امرهم»؛ یعنی اطاعتشان همیشگی است.
جبرئیل چه تفاوتی با دیگر فرشتگان دارد؟
جبرئیل حامل وحی و از بزرگترین فرشتگان است که قرآن او را با عنوان «روح» و «روح الامین» یاد میکند و پیامبران از طریق او وحی میگرفتند.
چرا ایمان به ملائکه جزء اصول ایمان است؟
چون فرشتگان حلقه پیوند وحی و تدبیر جهان غیباند؛ انکار آنان در حقیقت انکار خودِ وحی و نظام رسالت است.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.