با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«نفس» در قرآن یعنی «خودِ» انسان و جان او؛ همان حقیقت که گاه به بدی فرمان میدهد، گاه کار خویش را نکوهش می‌کند و گاه به آرامش رسیده است؛ کشمکش تربیتی قرآن، بیشتر با همین نفس است.
معناشناسی
- نفس در لغت به معنای نفس‌کشیدن، جان و «خود» است؛ در قرآن هم برای خودِ آدمی («تعلم ما فی نفسی») و هم برای جان («یتوفّی الانفس حین موتها») به کار رفته است.
- تفسیر سنتی سه حالت برای نفس می‌شمارد: امّاره که به بدی فرمان میدهد، لوّامه که نکوهشگر است و مطمئنّه که آرام یافته؛ صورت نخست بیان قرآنی صریح دارد و دو حالت دیگر مبنایی روایی.
- نفس در برابر «روح» قرار می‌گیرد: روح حقیقت آسمانی است و نفس، جانِ صاحب اختیار و قابل صعود و نزول.
کاربرد در قرآن
- خدا به نفس سوگند خورده است: «ونفسٍ وما سَوّاها» و بلافاصله دو سرنوشت را اعلام کرده است: «قَد افلَح مَن زکّاها» و «قَد خاب مَن دسّاها».
- در سورهی یوسف، «انّ النفس لامّارةٌ بالسوء الا ما رَحِمَ ربّی» اعتراف به گرایشِ خطرناک نفس و پناه بردن به رحمت خداست.
- «وامّا مَن خاف مقام ربّه ونهی النفس عن الهوی»، بهشت را جایگاه بازدارندگانِ نفس از هوس می‌داند.
- قرآن از وسوسه‌ی نفس آگاه می‌سازد: «نعلم ما توَسوِسُ به نفسُه».
پیام عملی
- تزکیه‌ی نفس را کار اصلی زندگی بدانیم؛ عبادات، ورزش‌های همین میدان‌اند.
- نفس را هم دشمن بدانیم و هم مسافری الهی؛ با مراقبه، محاسبه و توبه همراهش کنیم.
- پیش از هر عمل یک لحظه مکث کنیم: این خواسته از عقل و دین است یا از هوس؟
حکمت و فلسفه
رستگاری در قرآن به تزکیه‌ی نفس گره خورده است؛ کسی که پاکیِ درون را بفروشد، به‌راحتی جهان را نیز می‌فروشد و کسی که نفس را تزکیه کند، آرامش عالم در دل او جا می‌گیرد.
آیات قرآن در این باب
وَنَفْسٍۢ وَمَا سَوَّىٰهَا
و قسم به جان آدمی و آن کس که آن را (آفریده و) منظّم ساخته،
قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّىٰهَا
که هر کس نفس خود را پاک و تزکیه کرده، رستگار شده؛
وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّىٰهَا
و آن کس که نفس خویش را با معصیت و گناه آلوده ساخته، نومید و محروم گشته است!
۞ وَمَآ أُبَرِّئُ نَفْسِىٓ ۚ إِنَّ ٱلنَّفْسَ لَأَمَّارَةٌۢ بِٱلسُّوٓءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّىٓ ۚ إِنَّ رَبِّى غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ
من هرگز خودم را تبرئه نمی‌کنم، که نفس (سرکش) بسیار به بدیها امر می‌کند؛ مگر آنچه را پروردگارم رحم کند! پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»
روایات مرتبط
الْمُجَاهِدُ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ
مجاهد کسی است که با نفس خود در اطاعت خدا جهاد کند.
پرسش‌های پرتکرار
نفس امّاره چیست؟
حالتی از نفس است که به سرکشی و بدی فرمان میدهد؛ قرآن در سورهی یوسف آن را با پناه بردن به رحمت خدا همراه کرده است.
آیا نفس ذاتاً بد است؟
نه؛ نفس امانت و مرکب صعود است؛ خطر آن زمانی است که رها شود. با تعلیم و تزکیه به مقام مطمئنّه می‌رسد.
تفاوت نفس و روح چیست؟
روح حقیقت آسمانی و دمیده از امر خداست و علم ما از آن اندک است؛ نفس حقیقت صاحب اختیار است که با اعمال، رنگ می‌گیرد.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.