با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
معنای سخاوت
سخاوت یعنی گشادگی دست در انفاق از مال و نعمت در راه‌های پسندیده، بی‌منّت و بی‌حسابگری تنگ‌نظرانه. قرآن انفاق‌کنندگان در راه خدا را به دانه‌ای تشبیه کرده که هفت خوشه می‌رویاند و در هر خوشه صد دانه است؛ و کمال نیکی را در بخشیدن از محبوب‌ها دانسته است: هرگز به نیکی نمی‌رسید مگر آنکه از آنچه دوست می‌دارید ببخشید. سخاوتمند، اسیر مال نیست؛ مال را سرمایه‌ی بقای خود می‌داند نه خود را نگه‌دارِ مال.
نشانه‌ها و مصداق‌ها
- بخشش آسان و بی‌دل‌نگران؛ درخواست کمک به او رنجورکننده نیست
- ترجیح پنهان‌کاری بر آشکارسازی در بخشش‌های اختیاری
- شادی هنگام دادن؛ انفاق برای او حادثه‌ای دلگیر نیست
- گشودگی دست حتی در تنگدستی؛ سهم اندک هم از او برمی‌خیزد
- بی‌توقعی؛ بخشش را امانتی می‌داند که نزد خدا ضمانت می‌شود
راه‌های پرورش و تقویت
- رسم کردن انفاق روزانه هرچند اندک؛ استمرار، مهم‌تر از مقدار است
- کنار گذاشتن درصد ثابتی از درآمد پیش از هزینه‌های شخصی؛ نخست، سهم خدا
- بخشیدن از محبوب‌ها گاه‌به‌گاه: از زمان و مهارت و آنچه دوست می‌داریم، نه تنها مازاد
- شناسایی خانواده‌های بی‌سرپناه و قرض‌گیرندگان خوش‌نیت برای کمک هدفمند و پیوسته
- ساده نگه داشتن زندگی برای توان بخشش؛ پیشی گرفتن مخارج شخصی، دست بخشش را می‌بندد
آثار و پیامدها
- برکت و افزایش به وعده‌ی الهی؛ صدقه مال را کم نمی‌کند، بلکه به گواهی روایات آن را می‌پرورد
- محبت مردم؛ دست گشوده، دل‌ها را گشوده می‌کند
- بنا بر حدیث، سخاوتمند نزد خدا، نزد بهشت و نزد مردم است
- رهایی از بیم فقر که ریشه‌ی بخل است؛ توکل و سخاوت با هم رشد می‌کنند
- سهم‌داری در حل مشکلات جامعه و سیر کردن شکم نیازمندان
آیات قرآن در این باب
مَّثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنۢبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِى كُلِّ سُنۢبُلَةٍۢ مِّا۟ئَةُ حَبَّةٍۢ ۗ وَٱللَّهُ يُضَٰعِفُ لِمَن يَشَآءُ ۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ
کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می‌کنند، همانند بذری هستند که هفت خوشه برویاند؛ که در هر خوشه، یکصد دانه باشد؛ و خداوند آن را برای هر کس بخواهد (و شایستگی داشته باشد)، دو یا چند برابر می‌کند؛ و خدا (از نظر قدرت و رحمت،) وسیع، و (به همه چیز) داناست.
لَن تَنَالُوا۟ ٱلْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا۟ مِمَّا تُحِبُّونَ ۚ وَمَا تُنفِقُوا۟ مِن شَىْءٍۢ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٌۭ
هرگز به (حقیقت) نیکوکاری نمی‌رسید مگر اینکه از آنچه دوست می‌دارید، (در راه خدا) انفاق کنید؛ و آنچه انفاق می‌کنید، خداوند از آن آگاه است.
إِن تُبْدُوا۟ ٱلصَّدَقَٰتِ فَنِعِمَّا هِىَ ۖ وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا ٱلْفُقَرَآءَ فَهُوَ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۚ وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَيِّـَٔاتِكُمْ ۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌۭ
اگر انفاقها را آشکار کنید، خوب است! و اگر آنها را مخفی ساخته و به نیازمندان بدهید، برای شما بهتر است! و قسمتی از گناهان شما را می‌پوشاند؛ (و در پرتو بخشش در راه خدا، بخشوده خواهید شد.) و خداوند به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.
لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍۢ مِّن سَعَتِهِۦ ۖ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُۥ فَلْيُنفِقْ مِمَّآ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ۚ لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَآ ءَاتَىٰهَا ۚ سَيَجْعَلُ ٱللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍۢ يُسْرًۭا
آنان که امکانات وسیعی دارند، باید از امکانات وسیع خود انفاق کنند و آنها که تنگدستند، از آنچه که خدا به آنها داده انفاق نمایند؛ خداوند هیچ کس را جز به مقدار توانایی که به او داده تکلیف نمی‌کند؛ خداوند بزودی بعد از سختیها آسانی قرار می‌دهد!
روایات مرتبط
السَّخِيُّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ، قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ، قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ
بخشنده نزدیک به خداست، نزدیک به بهشت، و نزدیک به مردم.
أَطْعِمِ الطَّعَامَ، وَأَفْشِ السَّلَامَ، وَصِلِ الرَّحِمَ، وَصَلِّ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ
طعام بده، سلام را گستر ده، صله رحم کن، و شب‌ها در حالی که مردم خوابند نماز بخوان.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت سخاوت با اسراف چیست؟
سخاوت، انفاق در جای درست و به اندازهی متناسب است؛ اسراف، هزینهکردن نابجا و افراطی، حتی در کارهای خوشایند. قرآن از اعتدال در انفاق سخن گفته و اسرافکاران را برادران شیطان خوانده است.
آیا سخاوت تنها در مال است؟
نه؛ آموختن دانش، سپردن آبرو و جاه به نیازمند، گفتار نیک و حتی تبسم، همه از مصادیق بخشندگی‌اند. هر خیری که در دسترس انسان باشد، می‌تواند موضوع جود و سخاوت قرار گیرد.
کمدرآمدها چگونه سخاوتمند باشند؟
با انفاق اندک و پیوسته و بخشیدن از وقت و مهارت و خوشخویی؛ بنا بر روایات، ارزش عمل به خلوص نیت و استمرار آن است و بخشش اندکِ پایدار، نزد خدا بزرگ است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.