با رویکرد اهلبیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی میکنیم.
تعریف
سکینه آرامش و وقاری است که خداوند از جانب خود در قلب مؤمنان فرو میفرستد؛ آرامشی استوار در میانهی بحران که نه از دارو و نه از توانگری دنیا برمیخیزد، بلکه موهبت الهی است.
معناشناسی
- سکینه در لغت از آرام شدن و ساکن شدن گرفته شده است؛ حالتی که طوفان بیرونی، طوفانی در درون نمیسازد
- سکینه با بیتفاوتی و خواب غفلت تفاوت دارد؛ آرامشی است همراه هوشیاری و ایستادگی
- قرآن سکینه را فروفرستاده میشمارد تا پیداست که از بیرون قلب و از جانب خداست، نه برخاسته از نهاد انسان
کاربرد در قرآن
- در سوره فتح، فروفرستادن سکینه بر دل مؤمنان، مایهی افزایش ایمان دانسته شده است
- در روز حدیبیه، خداوند سکینه را بر رسول خود و مؤمنان فرو فرستاد تا در گرماگرم سختی، پیمان استوار بماند
- در غار، در لحظهی خطر جان پیامبر، سکینه الهی همراه یاری پنهان خدا فرود آمد
پیام عملی
- در بحرانها آرامش درونی از آرام شدن اوضاع مهمتر است؛ سکینه قلب، چراغ مسیر تاریک است
- ایمان عملی ظرف سکینه است؛ هر اندازه دل به خدا پیوستهتر، فرودِ آسایش الهی آسانتر
- در عبادت و ذکر، دل را حاضر کنیم؛ حضور قلب، بستر فرود آرامش از جانب خداست
حکمت و فلسفه
دلهایی که سکینه از جانب خدا گرفتهاند، در روز طوفان کوهاند؛ آرامشِ هدیه، از هر آرامش خریدنی گرانبهاتر است.
آیات قرآن در این باب
هُوَ ٱلَّذِىٓ أَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ فِى قُلُوبِ ٱلْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوٓا۟ إِيمَٰنًۭا مَّعَ إِيمَٰنِهِمْ ۗ وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًۭا
او کسی است که آرامش را در دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند؛ لشکریان آسمانها و زمین از آن خداست، و خداوند دانا و حکیم است.
ثُمَّ أَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ وَأَنزَلَ جُنُودًۭا لَّمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ۚ وَذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلْكَٰفِرِينَ
سپس خداوند «سکینه» خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان نازل کرد؛ و لشکرهایی فرستاد که شما نمیدیدید؛ و کافران را مجازات کرد؛ و این است جزای کافران!
إِلَّا تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ ٱللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ثَانِىَ ٱثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِى ٱلْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَٰحِبِهِۦ لَا تَحْزَنْ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَنَا ۖ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُۥ بِجُنُودٍۢ لَّمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ٱلسُّفْلَىٰ ۗ وَكَلِمَةُ ٱللَّهِ هِىَ ٱلْعُلْيَا ۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
اگر او را یاری نکنید، خداوند او را یاری کرد؛ (و در مشکلترین ساعات، او را تنها نگذاشت؛) آن هنگام که کافران او را (از مکّه) بیرون کردند، در حالی که دوّمین نفر بود (و یک نفر بیشتر همراه نداشت)؛ در آن هنگام که آن دو در غار بودند، و او به همراه خود میگفت: «غم مخور، خدا با ماست!» در این موقع، خداوند سکینه (و آرامش) خود را بر او فرستاد؛ و با لشکرهایی که مشاهده نمیکردید، او را تقویت نمود؛ و گفتار (و هدف) کافران را پایین قرار داد، (و آنها را با شکست مواجه ساخت؛) و سخن خدا (و آیین او)، بالا (و پیروز) است؛ و خداوند عزیز و حکیم است!
إِذْ جَعَلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ٱلْجَٰهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ ٱلتَّقْوَىٰ وَكَانُوٓا۟ أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمًۭا
(به خاطر بیاورید) هنگامی را که کافران در دلهای خود خشم و نخوت جاهلیّت داشتند؛ و (در مقابل،) خداوند آرامش و سکینه خود را بر فرستاده خویش و مؤمنان نازل فرمود و آنها را به حقیقت تقوا ملزم ساخت، و آنان از هر کس شایستهتر و اهل آن بودند؛ و خداوند به همه چیز دانا است.
پرسشهای پرتکرار
تفاوت سکینه و طمأنینه چیست؟
سکینه آرامشی است که در بحران از جانب خدا فرود میآید و طمأنینه حالتی پایدار در قلب است که از یاد خدا برمیخیزد.
آیا سکینه ویژهی پیامبران است؟
آیات، فروفرستادن سکینه بر رسول خدا و با او بر مؤمنان را در بر میگیرد؛ هر مؤمنی به اندازهی ایمانش از آن بهرهمند میشود.
چگونه ظرف دریافت سکینه شویم؟
ایمان، ذکر، صبر و توکل در قرآن از عوامل استوار ماندن آرامش قلب شمرده شدهاند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهلبیت (ع) است؛ برای مطالعهی بیشتر، لینکهای مرتبط را ببینید.
