با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«شیطان» از ریشه دوری و فساد است و به هر وسوسه‌گر دور از حق گفته می‌شود؛ اما «ابلیس» نام خاص آن موجود از جنس جن است که از سجده بر آدم سر باز زد. ابلیس نام است و شیطان، عنوان کارکرد؛ قرآن این دو را در ماجرای آفرینش انسان به هم پیوند می‌زند.
معناشناسی
- «شطن» در لغت به معنای دوری و انحراف است؛ شیطان موجودی است که از هر خیر و رحمتی دور است
- «ابلیس» از «ابلاس» به معنای مأیوس شدن گرفته شده؛ سرنوشت او ناامیدی از رحمت خداست
- قرآن تصریح میکند که ابلیس از جن بود و از جنس آتش، نه از فرشتگان (کهف ۵۰)
- واژه شیطان هم درباره ابلیس و هم درباره هر اغواگر انس و جن به کار می‌رود
کاربرد در قرآن
- نخستین صحنه ابلیس در قرآن، امتناع از سجده بر آدم با ادعای برتری است: «أنا خیر منه خلقتنی من نار» (اعراف ۱۲)
- شیطان با وسوسه، آدم و حوا را از بهشت بیرون کرد و قرآن این کار را با تعبیر «أزلهما» یعنی لغزاندن توصیف میکند (بقره ۳۶)
- قرآن شیطان را دشمن آشکار انسان معرفی میکند و مؤمنان را به دشمنی با او فرمان می‌دهد (فاطر ۶)
- ابلیس به عزت خدا قسم می‌خورد که همه فرزندان آدم را گمراه کند، مگر بندگان مخلص (ص ۸۲)
- در قیامت شیطان همه پیروانش را رها میکند و می‌گوید من تنها صدایتان کردم (ابراهیم ۲۲ و حشر ۱۶)
پیام عملی
- شناخت نقشه‌های دشمن، نخستین گام پایداری است؛ قرآن انسان را در برابر قسم‌خوردن ابلیس هشدار داده است
- همه راه‌های شیطان از «پیروی بدون دلیل» آغاز می‌شود؛ سنجش خواسته‌های نفس با معیار وحی خط مقدم دفاع است
- قرآن در برابر نزغ شیطان، به یاد خدا و استعاذه پناه می‌دهد؛ ذکر، سپر وسوسه است
حکمت و فلسفه
سرگذشت ابلیس نشان می‌دهد که عبادت طولانی و مقام بلند در صف بندگان، بدون بندگی واقعی، سودی ندارد؛ نخستین گناه تاریخ «کبر» بود و همان چیزی که ابلیس را بیرون انداخت، هر آدمی را نیز می‌تواند از مسیر خارج کند. رهایی در سجده است.
آیات قرآن در این باب
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَٰٓئِكَةِ ٱسْجُدُوا۟ لِءَادَمَ فَسَجَدُوٓا۟ إِلَّآ إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَٱسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلْكَٰفِرِينَ
و (یاد کن) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده و خضوع کنید!» همگی سجده کردند؛ جز ابلیس که سر باز زد، و تکبر ورزید، (و به خاطر نافرمانی و تکبرش) از کافران شد.
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَٰٓئِكَةِ ٱسْجُدُوا۟ لِءَادَمَ فَسَجَدُوٓا۟ إِلَّآ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ ٱلْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِۦٓ ۗ أَفَتَتَّخِذُونَهُۥ وَذُرِّيَّتَهُۥٓ أَوْلِيَآءَ مِن دُونِى وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّۢ ۚ بِئْسَ لِلظَّٰلِمِينَ بَدَلًۭا
به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید!» آنها همگی سجده کردند جز ابلیس -که از جن بود- و از فرمان پروردگارش بیرون شد آیا (با این حال،) او و فرزندانش را به جای من اولیای خود انتخاب می‌کنید، در حالی که آنها دشمن شما هستند؟! (فرمانبرداری از شیطان و فرزندانش به جای اطاعت خدا،) چه جایگزینی بدی است برای ستمکاران!
قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ۖ قَالَ أَنَا۠ خَيْرٌۭ مِّنْهُ خَلَقْتَنِى مِن نَّارٍۢ وَخَلَقْتَهُۥ مِن طِينٍۢ
(خداوند به او) فرمود: «در آن هنگام که به تو فرمان دادم، چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟» گفت: «من از او بهترم؛ مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل!»
فَأَزَلَّهُمَا ٱلشَّيْطَٰنُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ ۖ وَقُلْنَا ٱهْبِطُوا۟ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّۭ ۖ وَلَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّۭ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٍۢ
پس شیطان موجب لغزش آنها از بهشت شد؛ و آنان را از آنچه در آن بودند، بیرون کرد. و (در این هنگام) به آنها گفتیم: «همگی (به زمین) فرود آیید! در حالی که بعضی دشمن دیگری خواهید بود. و برای شما در زمین، تا مدت معینی قرارگاه و وسیله بهره برداری خواهد بود.»
پرسش‌های پرتکرار
آیا ابلیس از فرشتگان بود؟
نه؛ قرآن تصریح میکند «کان من الجن» یعنی از جن بود و جنیان از آتش آفریده شدهاند، در حالی که فرشتگان از جنس دیگری هستند.
آیا شیطان انسان را به گناه مجبور میکند؟
نه؛ به تصریح ابراهیم ۲۲ شیطان هیچ سلطانی بر بندگان ندارد مگر فراخواندن؛ گناه از پیروی خود انسان است.
چرا قرآن شیطان را دشمن آشکار می‌خواند؟
چون دشمنی او از آغاز آفرینش انسان اعلام شده و قرآن خود ما را از این دشمنی آگاه کرده است تا غافلگیر نشویم.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.