بسیاری از اختلافات خانوادگی نه از ناهماهنگی نظر، که از شنیده‌نشدن آغاز می‌شود. قرآن برای شنیدن حاضرانه ارزش ویژه قائل است و از مؤمنان می‌خواهد سخن را تا پایان بشنوند و از آنچه بدان علم ندارند پیروی نکنند. شنونده خوب بودن استعداد ذاتی نیست؛ مهارتی است که با تمرین چند گام ساده در گفت‌وگوهای روزانه ساخته می‌شود.
گام‌های اجرایی
گام ۱: کار خود را قطع و کامل حاضر شوید
گوشی را کنار بگذارید، از صفحه نمایش برخیزید و رو به سخنران بنشینید؛ زبان بدن حاضر، نیمی از شنیدن است.
گام ۲: سخن را نیمه‌کاره نبرید
تا حرف طرف مقابل پایان نیافته، پاسخ خود را آماده نکنید و داستان مشابه خود را میان سخن او نکشید؛ صبر، هدیه شنونده است.
گام ۳: شنیده خود را خلاصه و بازگو کنید
با جمله‌ای مانند اینکه اگر درست فهمیده باشم، منظورت این است که... نشان دهید درک کرده‌اید؛ این بازخورد، سوءتفاهم‌ها را پیش از رشد برطرف می‌کند.
گام ۴: بهجای نصیحت فوری، سؤال روشن‌کننده بپرسید
پرسش اینکه بعدش چه شد یا چه حسی داشتی نشان میدهد همراهی می‌کنید، نه اینکه قضاوت می‌کنید.
گام ۵: پس از پایان کامل سخن، پاسخ آرام بدهید
چند ثانیه سکوت پیش از پاسخ، هم احترام است و هم به پاسخ شما عمق و سنجیدگی میدهد.
نکات طلایی
- گوش دادن به کودکان را با نشستن هم‌سطح چشم او و بدون شتاب تمرین کنید
- در دعواها نخست احساس طرف را نام ببرید تا ذهنش از حالت دفاعی خارج شود
- شنیدن قرآن با حضور قلب در نماز، بهترین تمرین معنوی شنیدن است
هشدارها و ملاحظات
- گوش دادن صرفاً برای پاسخ دادن، شنیدن دروغین است و طرف مقابل آن را حس می‌کند
- قطع کردن مکرر سخن دیگران، حتی برای تأیید، احترام را از بین می‌برد و گفت‌وگو را می‌شکند
آیات قرآن در این باب
إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَذِكْرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُۥ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى ٱلسَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌۭ
در این تذکّری است برای آن کس که عقل دارد، یا گوش دل فرادهد در حالی که حاضر باشد!
وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ ۚ إِنَّ ٱلسَّمْعَ وَٱلْبَصَرَ وَٱلْفُؤَادَ كُلُّ أُو۟لَٰٓئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْـُٔولًۭا
از آنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چرا که گوش و چشم و دل، همه مسؤولند.
روایات مرتبط
مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ
هرکس به خدا و روز آخرت ایمان دارد، پس سخن نیک بگوید یا سکوت کند.
پرسش‌های پرتکرار
اگر سخن طرف بسیار طولانی و پرتکرار شد چه کنیم؟
با محترمانهترین شکل، موضوع را خلاصه و به بخش اصلی مطلب هدایت کنید؛ بیادبی لازم نیست.
شنیدن فعال در حال عصبانیت چطور ممکن است؟
نفس عمیق، سکوت کوتاه و تمرکز بر کلمات بهجای لحن، به شما فرصت پاسخ سنجیده میدهد.
آیا در تماس تلفنی هم میتوان شنونده فعالی بود؟
بله؛ با قطع کارهای حواسپرتکن، بازگویی خلاصه شنیدهشده و پرهیز از همزمان صحبت کردن.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.