آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
تعریف
صلح حدیبیه در سال ششم هجری قمری (۶۲۸ میلادی) میان پیامبر و قریش بسته شد؛ مسلمانان که برای انجام عمره آمده بودند از ورود به مکه بازماندند و با پذیرش شروطی به‌ظاهر نابرابر، آتشبس دهساله توافق شد؛ قرآن این پیمان را «فتح مبین» نامید و رخدادهای پس از آن، درستی این ارزیابی را نشان داد.
زمینه و رخداد
- پیامبر به پیروی از رؤیای خود با حدود هزار و چهارصد تن از یاران، بی‌جنگ و با قربانی برای عمره به سوی مکه حرکت کرد.
- قریش ورود آنان را بازداشت؛ رفت‌وآمد میانجیگران و فرستادن عثمان به مکه، فضای مذاکره را فراهم کرد.
- شایعه‌ی آزار عثمان، بیعت مشهور «رضوان» زیر درخت را برانگیخت که قرآن با رضایت الهی از آن یاد می‌کند.
- با میانجی‌گری سهیل بن عمرو قرارداد بسته شد: آتشبس دهساله، بازگشت سپاه بدون عمره و به‌تعویق‌افتادن آن تا سال بعد، بازگرداندن مسلمانِ بی‌اجازه‌ی ولی به قریش (و نه برعکس) و آزادی قبایل در پیوستن به هر یک از دو سو.
- برخی یاران از یک‌سویه بودن شروط آزردند، اما پیامبر شروط را پذیرفت و دستور قربانی و حلق سر در همان محل داد.
پیامدها
- دو سال آرامش نسبی، فرصت گسترش پیام اسلام را فراهم کرد و سران نامداری از قریش از جمله خالد بن ولید و عمروعاص مسلمان شدند.
- خیبر در ماه‌های پس از حدیبیه فتح شد و قدرت اقتصادی و امنیتی مسلمانان افزایش یافت.
- پایبندی قریش به پیمان دوام نیاورد و نقض شروط از سوی متحدان آنان، به فتح مکه در سال هشتم هجری انجامید.
- حدیبیه در فرهنگ اسلامی به نماد گشوده شدن راه از مجرای مذاکره و عقلانیت راهبردی بدل شد.
درس‌های امروزین
- مذاکره‌ی موفق گاه معنایش پذیرش شروط نابرابر کوتاه‌مدت برای آرامش راهبردی و فرصت‌آفرینی است.
- پایبندی به پیمان و سنجش دقیق پایبندی طرف مقابل، سرمایه‌ی اعتماد سیاسی می‌سازد؛ نقض پیمان، مشروعیت را از ناقض می‌گیرد.
- آینده‌نگی رهبری در برابر فشار هواداران برای گزینه‌ی جنگ، از سنجش‌های دشوار و تعیین‌کننده‌ی مدیریت است.
- تعارض میان خواسته‌ی کوتاه‌مدت جماعت و منافع بلندمدت رسالت، با اقتدار و آرامش قابل مدیریت است.
حکمت و فلسفه
قرآن صلحی را که برخی یاران آن را تحمیل می‌پنداشتند «فتح مبین» خواند؛ زیرا قدرت واقعی نه در نبرد تن‌به‌تن، که در فرصت‌آفرینی برای رسالت و جذب دل‌هاست. حدیبیه آموزنده است که بردِ بلندمدت گاه از دروازه‌ی آشتی و صبر می‌گذرد و تاریخ، پیمان‌های صبورانه را ستایش می‌کند.
آیات قرآن در این باب
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًۭا مُّبِينًۭا
ما برای تو پیروزی آشکاری فراهم ساختیم!...
إِنَّ ٱلَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ ٱللَّهَ يَدُ ٱللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ۚ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ ۖ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِمَا عَٰهَدَ عَلَيْهُ ٱللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًۭا
کسانی که با تو بیعت می‌کنند (در حقیّقت) تنها با خدا بیعت می‌نمایند، و دست خدا بالای دست آنهاست؛ پس هر کس پیمان‌شکنی کند، تنها به زیان خود پیمان شکسته است؛ و آن کس که نسبت به عهدی که با خدا بسته وفا کند، بزودی پاداش عظیمی به او خواهد داد.
۞ لَّقَدْ رَضِىَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَٰبَهُمْ فَتْحًۭا قَرِيبًۭا
خداوند از مؤمنان -هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند- راضی و خشنود شد؛ خدا آنچه را در درون دلهایشان (از ایمان و صداقت) نهفته بود می‌دانست؛ از این رو آرامش را بر دلهایشان نازل کرد و پیروزی نزدیکی بعنوان پاداش نصیب آنها فرمود؛
پرسش‌های پرتکرار
حدیبیه کجا بود؟
محلی در حاشیهی منطقهی حرم در نزدیکی مکه بود که سپاه مسلمانان در آن فرود آمد و قرارداد صلح در همانجا بسته شد.
چرا قرآن این صلح را «فتح» نامید؟
زیرا پیمان آتشبس، فرصت گسترش اسلام، فتح خیبر و در نهایت فتح مکه را فراهم آورد و بیخونریزی به آرمان مسلمانان نزدیکشان کرد.
مهمترین شروط صلح حدیبیه چه بود؟
آتشبس دهساله، بازگشت سپاه مسلمانان بدون عمره و انجام آن در سال بعد، و بازگرداندن مسلمانی که بدون اجازهی ولی خود به مدینه پناه ببرد.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.