پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ کوتاه
قرآن بارها به تفکر، تدبر، نظر و عقل فراخوانده و پرسش‌هایی مانند «آیا نمی‌اندیشید؟» را تکرار کرده است؛ زیرا ایمانی که بر اندیشه استوار نشود، در برابر تردیدها و فتنه‌ها استوار نمی‌ماند.
دلایل و حکمت‌ها
- دعوت صریح به تفکر در آیات آفاقی و انفسی؛ قرآن از خلقت آسمانها و زمین و تعاقب شب و روز و سرگذشت اقوام گذشته به مثابه‌ی موضوع اندیشه یاد می‌کند
- خطاب به خردمندان؛ توصیف‌هایی مانند صاحبان خرد و صاحبان بصیرت نشان می‌دهد مخاطب راستین قرآن اندیشمندان‌اند و عقل در کنار وحی ملاک فهم است
- نقد ایمان تقلیدی؛ قرآن از پیروی کورکورانه از نیاکان نکوهش می‌کند و برای گرویدن به ایمان، بصیرت و بینه می‌خواهد
- دعوت به تدبر در خود قرآن؛ با پرسش که آیا در قرآن نمی‌اندیشند، و با بیان اینکه کتاب نازل شد تا آیاتش را دریابند و صاحبان خرد متذکر شوند
آثار و فواید
- ایمان معقول و پایدار در برابر شبهه‌ها و تردیدها
- زندگی با بینش؛ تصمیم‌گیری بر پایه‌ی بصیرت نه عادت و تقلید
- رشد علمی و فرهنگی جامعه‌ای که اندیشیدن را عبادت میداند
آیات قرآن در این باب
إِنَّ فِى خَلْقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَٱخْتِلَٰفِ ٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ لَءَايَٰتٍۢ لِّأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ
مسلماً در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانههای (روشنی) برای خردمندان است.
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلْقُرْءَانَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَآ
آیا آنها در قرآن تدبّر نمی‌کنند، یا بر دلهایشان قفل نهاده شده است؟!
كِتَٰبٌ أَنزَلْنَٰهُ إِلَيْكَ مُبَٰرَكٌۭ لِّيَدَّبَّرُوٓا۟ ءَايَٰتِهِۦ وَلِيَتَذَكَّرَ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَٰبِ
این کتابی است پربرکت که بر تو نازل کرده‌ایم تا در آیات آن تدبّر کنند و خردمندان متذکّر شوند!
روایات مرتبط
إِنَّمَا يُدْرَكُ الْخَيْرُ كُلُّهُ بِالْعَقْلِ
همه‌ی خیر با عقل درک می‌شود
پرسش‌های پرتکرار
عقل و وحی با هم تضاد ندارند؟
ندارند؛ قرآن عقل را حجت درونی و وحی را راهنمای بیرونی میداند و میان آن دو ناسازگاری نیست.
تفکر در چه چیزهایی مورد ستایش قرآن است؟
در نشانههای الهی در آسمان و زمین، در سرگذشت گذشتگان و در خودِ انسان و ساختمان وجود او.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.