هدف نهایی تربیت، ساختن انسانی است که روزی بدون ناظر بیرونی، درست انتخاب کند. هر مسئولیت کوچکی که امروز به فرزند می‌سپارید، آجرِ استقلال فردای اوست.
گامهای اجرایی
گام ۱: کارهای متناسب با سن را واگذار کنید
از سنین پایین، وظایف روشنی مانند چیدن میز شام یا مرتب کردن کیف مدرسه را به فرزند بسپارید و از ناقص بودن نتیجه نترسید. توانمندی، از دل نخستین تجربه‌های ناقص ساخته می‌شود.
گام ۲: بگذارید پیامد انتخاب را بچشد
اگر فرزند با جدیت، اسباب‌بازی‌اش را جا گذاشت، آن را بی‌درنگ جایگزین نکنید تا هزینه‌ی بی‌دقتی را در مقیاس کوچک تجربه کند. پیامد طبیعی، معلمی است که نیاز به تنبیه ندارد.
گام ۳: حق انتخاب محدود و ساختاریافته بدهید
برای پوشش، خوراک یا برنامه‌ی آخر هفته، میان چند گزینه‌ی قابل قبول به او حق انتخاب بدهید. انتخاب‌های کوچک امروز، تمرین تصمیم‌های بزرگ فرداست.
گام ۴: مسئولیت را با توصیف روشن انجامش بسپارید
به‌جای «مرتب باش» بگویید «تا بعد از شام، اتاقت را مرتب کن»؛ شرح روشن کار، معیار خودِ کودک برای داوری می‌شود و چانه‌زنی را کم می‌کند.
گام ۵: ارزیابی را به خود فرزند بازگردانید
پس از انجام کار، بپرسید «خودت چه فکر می‌کنی؟» تا معیار درون‌زا شود. ارزیابی درونی، موتور بلندمدت مسئولیت‌پذیری است.
نکات طلایی
- برای وظایف جدید، نخست یک بار همراه فرزند انجام دهید و سپس به او واگذار کنید.
- جدول ساده‌ی وظایف خانگی، مسئولیت را برای کودک بازی‌گونه و رقابتی با خودش می‌کند.
- پاداش مسئولیت‌پذیری را قدردانی بگذارید، نه پول؛ تا انگیزه‌ی درونی شکل بگیرد.
هشدارها و ملاحظات
- کارِ ناتمام کودک را خودتان تمام نکنید؛ این اقدام پیام «تو ناتوانی» را القا می‌کند.
- مسئولیت‌پذیری را با بار سنگین تکالیف و انتظارات بزرگسالانه اشتباه نگیرید؛ حجم باید با سن هم‌خوان باشد.
آیات قرآن در این باب
مَّنِ ٱهْتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهْتَدِى لِنَفْسِهِۦ ۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا ۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌۭ وِزْرَ أُخْرَىٰ ۗ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًۭا
هر کس هدایت شود، برای خود هدایت یافته؛ و آن کس که گمراه گردد، به زیان خود گمراه شده است؛ و هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نمی‌کشد؛ و ما هرگز (قومی را) مجازات نخواهیم کرد، مگر آنکه پیامبری مبعوث کرده باشیم (تا وظایفشان را بیان کند.)
لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا ٱكْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَآ إِن نَّسِينَآ أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًۭا كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦ ۖ وَٱعْفُ عَنَّا وَٱغْفِرْ لَنَا وَٱرْحَمْنَآ ۚ أَنتَ مَوْلَىٰنَا فَٱنصُرْنَا عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْكَٰفِرِينَ
خداوند هیچ کس را، جز به اندازه تواناییش، تکلیف نمی‌کند. (انسان،) هر کار (نیکی) را انجام دهد، برای خود انجام داده؛ و هر کار (بدی) کند، به زیان خود کرده است. (مؤمنان می‌گویند:) پروردگارا! اگر ما فراموش یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه مکن! پروردگارا! تکلیف سنگینی بر ما قرار مده، آن چنان که (به خاطر گناه و طغیان،) بر کسانی که پیش از ما بودند، قرار دادی! پروردگارا! آنچه طاقت تحمل آن را نداریم، بر ما مقرّر مدار! و آثار گناه را از ما بشوی! ما را ببخش و در رحمت خود قرار ده! تو مولا و سرپرست مایی، پس ما را بر جمعیّت کافران، پیروز گردان!
روایات مرتبط
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ إِذَا عَمِلَ أَحَدُكُمْ عَمَلًا أَنْ يُتْقِنَهُ
خداوند دوست دارد چون یکی از شما کاری انجام دهد، آن را با کمال انجام دهد.
الْوَلَدُ سَيِّدُ أَبِيهِ سَبْعَ سِنِينَ
فرزند هفت سال سرور پدرش است.
پرسش‌های پرتکرار
از چه سنی میتوان مسئولیتخواستن را آغاز کرد؟
از حدود سهسالگی با کارهای بسیار ساده مانند بردن بشقاب؛ مهم، حضور مرحلهای است نه حجم کار.
اگر فرزند از پذیرش مسئولیت طفره برود چه کنیم؟
کار را به گامهای کوچکتر بشکنید، همراهش باشید و انجامش را جدی بستایید؛ اصرار و خشم انگیزه را میکشد.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.