با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«توکل» از «وکالت» و سپردن کار است؛ در قرآن یعنی پس از به کار گرفتن همه تدبیرهای مشروع، دل به کفایت خدا سپردن. آیات قرآن این واژه را با قالب‌هایی مانند «فتوکل علی الله»، «علی الله فلیتوکل المؤمنون» و «ومن یتوکل علی الله فهو حسبه» به کار برده و توکل را شرط محبوبیت نزد خدا می‌شمارد.
معناشناسی
- وکیل کسی است که کار تو را از تو به عهده گیرد؛ توکل، اعتماد به بهترین مدبّر است
- «حسب» بودن خدا یعنی بس بودن او برای بنده در همه نیازها
- توکل نه رها کردن کار است و نه دل‌بستن به اسباب؛ بلکه تکیه زدن به مسبب‌الاسباب پس از تحصیل اسباب
کاربرد در قرآن
- آیه جامع کفایت: «ومن یتوکل علی الله فهو حسبه» (طلاق ۳)
- آیه پیوند عزم و توکل و محبت الهی: «فإذا عزمت فتوکل علی الله إن الله یحب المتوکلین» (آل‌عمران ۱۵۹)
- آیه نصرت: «إن ینصرکم الله فلا غالب لکم» (آل‌عمران ۱۶۰)
- آیه منطق پیامبران: «وما لنا ألا نتوکل علی الله وقد هدانا سبلنا» (ابراهیم ۱۱)
- آیه خطاب موسی به قومش: «إن کنتم آمنتم بالله فعلیه توکلوا» (یونس ۸۴)
- آیه کلمه شعیب: «وما توفیقی إلا بالله علیه توکلت وإلیه أنیب» (هود ۸۸)
- آیه توکل به هستی جاودان: «وتوکل علی الحی الذی لا یموت» (فرقان ۵۸)
- آیه زبان حال مؤمنان در سختی: «قل لن یصیبنا إلا ما کتب الله لنا» (توبه ۵۱) و پرسش تأکیدی: «ألیس الله بکافٍ عبده» (زمر ۳۶)
پیام عملی
- ابتکار و تلاش را کامل کنیم و سپس آرامش نتیجه را به خدا بسپاریم
- اضطراب برای روزی و آینده را با یاد این‌که ولیّ ما اوست درمان کنیم
- توکل در تصمیم‌های بزرگ پشتوانه شجاعت است، نه بهانه تن‌آسایی و رها کردن مسئولیت
حکمت و فلسفه
در فرهنگ قرآن، توکل همان آرامش قهرمانانه است؛ آنجا که اسباب تمام می‌شود و دست انسان به دیوار می‌رسد، مؤمن تنها نیست، چون پیشاپیش دل به قدرت بی‌پایان سپرده است. توکل مرز میان اسیر اسباب و آزاده‌ی معنوی است.
آیات قرآن در این باب
فَبِمَا رَحْمَةٍۢ مِّنَ ٱللَّهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ٱلْقَلْبِ لَٱنفَضُّوا۟ مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَٱعْفُ عَنْهُمْ وَٱسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِى ٱلْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى ٱللَّهِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُتَوَكِّلِينَ
به (برکت) رحمت الهی، در برابر آنان [= مردم] نرم (و مهربان) شدی! و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو، پراکنده می‌شدند. پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب! و در کارها، با آنان مشورت کن! اما هنگامی که تصمیم گرفتی، (قاطع باش! و) بر خدا توکل کن! زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.
إِن يَنصُرْكُمُ ٱللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ ۖ وَإِن يَخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا ٱلَّذِى يَنصُرُكُم مِّنۢ بَعْدِهِۦ ۗ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ ٱلْمُؤْمِنُونَ
اگر خداوند شما را یاری کند، هیچ کس بر شما پیروز نخواهد شد! و اگر دست از یاری شما بردارد، کیست که بعد از او، شما را یاری کند؟! و مؤمنان، تنها بر خداوند باید توکل کنند!
قُل لَّن يُصِيبَنَآ إِلَّا مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَىٰنَا ۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ ٱلْمُؤْمِنُونَ
بگو: «هیچ حادثه‌ای برای ما رخ نمی‌دهد، مگر آنچه خداوند برای ما نوشته و مقرّر داشته است؛ او مولا (و سرپرست) ماست؛ و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند!»
وَقَالَ مُوسَىٰ يَٰقَوْمِ إِن كُنتُمْ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوٓا۟ إِن كُنتُم مُّسْلِمِينَ
موسی گفت: «ای قوم من! اگر شما به خدا ایمان آورده‌اید، بر او توکّل کنید اگر تسلیم فرمان او هستید!»
پرسش‌های پرتکرار
آیا توکل با تلاش منافات دارد؟
نه؛ توکل پس از برنامهریزی و اقدام معنا دارد؛ ترک کار به نام توکل سستی و تفویض است، در حالی که قرآن توکل را برای انسانهای عامل و مهاجر و مجاهد میخواهد.
«حسبی الله» یعنی چه؟
یعنی خدا برای من بس است؛ این تعبیر بیانگر آن است که کفایت خدا همه نیازهای بنده را در بر می‌گیرد.
چرا خدا متوکلان را دوست دارد؟
چون توکل اوج شناخت و اعتماد به خداست؛ متوکل با دل و عملش اعتراف می‌کند که تدبیر هستی تنها در دست اوست.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.