امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (ع) (۲۳ پیش از هجرت — ۴۰ هجری) نخستین امام شیعه و جانشین بر حق پیامبر (ص) است. سیره‌ی ایشان، الگوی جامع انسان کامل است.
ولادت و کودکی
ولادت
- **تاریخ**: ۱۳ رجب (برخی: ۲۳ سال پیش از هجرت)
- **محل**: داخل کعبه (معجزه‌ی الهی) — پدر ابوطالب، مادر فاطمه بنت اسد
- **نام**: علی (از اسم خدا «الأعلی»)
تربیت در خانه‌ی پیامبر
- از ۶ سالگی در خانه‌ی پیامبر (ص) بزرگ شد
- دلیل: قحطی مکه، فقر ابوطالب
- تحت تربیت مستقیم پیامبر
جوانی
اولین مرد مؤمن
- در ۱۰ سالگی (برخی: ۱۱) اسلام آورد
- اولین مرد مسلمان — پیش از ابوبکر و عمر
لیلة المبیت
- شب هجرت پیامبر (ص)، علی (ع) در بستر پیامبر خوابید
- هدف: فداکاری برای جان پیامبر و فریب قریش
- قرآن نازل شد: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» (بقره: ۲۰۷)
همراهی در جنگ‌ها
- بدر (۲ ه): فریب قریش، فدایی
- احد (۳ ه): ثبات در برابر فرار دیگران، دفاع از پیامبر
- خندق (۵ ه): کشتن عمرو بن عبدود — پیامبر فرمود: «ضربة علی یوم خیر من عبادة الثقلین»
- حُنین (۸ ه): همراهی، شجاعت
برای فهم منزلت علی به حدیث منزلت مراجعه کنید.
ازدواج با فاطمه (س)
- **سال**: ۲ هجری (سن: ۲۱ سالگی)
- **همسر**: حضرت فاطمه زهرا (س)، دختر پیامبر (ص)
- **فرزندان**: حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم
- **خانه‌ی علی و فاطمه**: الگوی خانواده‌ی اسلامی — ساده، عفت، مهربانی، عبادت
دوران خلافت سه‌گانه (۱۱-۳۵ ه)
در دوران ابوبکر
- مشورت در امور
- جمع‌آوری قرآن (بعد از رحلت پیامبر)
در دوران عمر
- مشورت در فتوحات، قضاوت، مدیریت
در دوران عثمان
- پشتیبانی تا حد امکان، انتقاد در محله‌ی خطا
خلافت امام علی (۳۵-۴۰ ه)
انتخاب
- پس از قتل عثمان، مردم با امام بیعت کردند
- امام ابتدا امتناع کرد، سپس پذیرفت
جنگ‌های سه‌گانه
#### ۱. جنگ جمل (۳۶ ه)
- در بصره
- ضد: عایشه، طلحه، زبیر
- پیروزی امام، عفو عایشه
#### ۲. جنگ صفین (۳۷ ه)
- در شمال سوریه
- ضد: معاویه
- حکمیت — خیانت عمرو بن عاص
#### ۳. جنگ نهروان (۳۸ ه)
- ضد خوارج
- پیروزی امام، اما ضعف لشکر
سیره‌ی عدالت
- «والله لو أُعطیتُ الاِقْطَارَ السَّبْعَةَ ... ما نقضتُ عهدًا» (نهج‌البلاغه)
- برابری در توزیع بیت‌المال
- تذکر به برادرش عقیل: «این بیت‌المال، مال خداست»
فضایل منحصر به فرد
۱. منزلت از پیامبر
«أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی» (حدیث منزلت)
۲. غدیر خم
«مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ» (غدیر خم)
۳. علم‌دار پیامبر
«أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَعَلِیٌّ بَابُهَا» (منابع متعدد)
۴. ثقلین
قرآن و عترت (حدیث ثقلین)
۵. قاضی بر حق
«أَقْضَاکُمْ عَلِیٌّ» (روایت نبوی)
سیره‌ی اخلاقی
۱. زهد
- «الْفَقْرُ فِی الدِّینِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الْغِنَی»
- فقرا را بر خود مقدم می‌داد
- خلوت شب در نماز
۲. عبادت
- پینه در پیشانی از سجده‌ی زیاد
- نمازهای طولانی شب
- ذکر دائم
۳. شجاعت
- در جنگ‌ها، ناجی پیامبر
- شجاع‌ترین انسان پس از پیامبر
۴. علم
- مدینه‌ی علم
- اشعار: «النَّاسُ ثَلَاثَةٌ: فَعَالِمٌ رَبَّانِی، وَمُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ، وَهَمَجٌ رَعَاعٍ»
۵. سخاوت
- سه روز گرسنه با خانواده برای صدقه به مسکین، یتیم، اسیر (آیه ۸ انسان)
شهادت
تاریخ
- **۱۹ رمضان ۴۰ هجری** (شب قدر)
- **مکان**: محراب مسجد کوفه
قاتل
- عبدالرحمان بن ملجم مرادی (خارجی)
ضربه
- شمشیر در حال سجده، بر سر امام
- روز ۲۱ رمضان به شهادت رسید (۶۳ سالگی)
وصیت
- «الله الله في الصلاة... الله الله في الیتیم... الله الله in القران»
- تدفین در نجف (پنهانی، به‌خاطر مخالفت بنی‌امیه)
میراث علمی
نهج‌البلاغه
- گردآوری: سید رضی (م ۴۰۶ ه)
- محتوا: خطبه‌ها، نامه‌ها، حکمت‌ها
- پس از قرآن، معتبرترین متن اسلامی
صحیفه علویه
- مجموعه‌ی دعاها و مناجات‌های امام علی (ع)
Ghurar الحکم
- گردآوری آمدی
- حکمت‌های کوتاه امام
منابع
۱. نهج‌البلاغه
۲. الارشاد، شیخ مفید
۳. المناقب، ابن شهر آشوب
۴. الصواعق المحرقه، ابن حجر