قرآن می‌فرماید: «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ» (آل‌عمران: ۷).
تعریف
آیات محکم
آیاتی که معنای روشن و قطعی دارند، احتمال تأویل ندارند، و از دیگر آیات فهمیده می‌شوند. این‌ها «امّ الکتاب» (ریشه‌ی کتاب) نامیده می‌شوند.
آیات متشابه
آیاتی که دارای معنای پنهان و احتمالات متعدد هستند — نیازمند تأویل و برگردان به محکمات.
علامه طباطبایی در المیزان (ج۳، ص۲۷) می‌نویسد: «محکمات آیاتی‌اند که به‌خودی خود فهمیده می‌شوند و متشابهات به‌وسیله‌ی محکمات فهمیده می‌شوند».
اقسام متشابه
۱. متشابه لفظی
مانند تشابه کلمات در آیات مختلف. مثلاً «أَنْ اِقْتَرِبَ» در آیات مختلف.
۲. متشابه معنوی
مانند آیات «یَدُ الله»، «وَجْهُ الله»، «اسْتَوی عَلَی الْعَرْش» — ظاهرشان تجسیم می‌رساند ولی باید تأویل شوند.
روش امامیه در برخورد با متشابهات
قرآن در ادامه‌ی آیه می‌فرماید: «وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ».
دو دیدگاه در ادامه‌ی آیه:
- **وقف بر «وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ»**: فقط خدا تأویل را می‌داند. این دیدگاه بخاری و سایر علما سنّی است.
- **وصل به «وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ»**: خدا و راسخان در علم تأویل را می‌دانند. این دیدگاه شیعه و طبرسی و طباطبایی است (المیزان، ج۳، ص۳۰).
روش تأویل
- آیات «یَدُ الله» → به قدرت و نعمت
- «اسْتَوی عَلَی الْعَرْش» → به استیلا و تسلط
- «وَجْهُ الله» → به ذات خدا
مثال: آیت‌الکرسی
در آیت‌الکرسی، عبارت «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ» متشابه است — معنای «کرسی» نیاز به تأویل دارد. علم خدا، قلمرو قدرت، یا عرش — همگی تأویل‌های ممکن.
نکته
آیات محکم، اکثر قرآن‌اند. آیات متشابه، اقلیت‌اند ولی اهمیت زیادی دارند — چون اعتقادی‌اند و در کلام الهی مرتبط‌اند.
منابع
۱. المیزان، ج۳
۲. التمهید فی علوم القرآن
۳. الکافی، ج۱