آیت‌الکرسی (بقره: ۲۵۵) بزرگترین آیه‌ی قرآن کریم و از مهم‌ترین آیات متشابه در بیان صفات الهی است. پیامبر اسلام (ص) فرمود: «مَنْ قَرَأَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ عَقِبَ کُلِّ صَلَاةٍ لَمْ یَمْنَعْهُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ إِلَّا الْمَوْتُ» (۱).
متن آیه و ترجمه
«اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِندَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ»
ترجمه: «خدا، هیچ معبودی جز او نیست، زنده‌ی برپا و نگه‌دارنده‌ی امور؛ نه خوابی او را فرا می‌گیرد و نه خواب‌آلودگی. آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آن اوست. چه کسی است که نزد او جز به اذن او شفاعت کند؟ آنچه پیش روی آنان است و آنچه پشت سرشان است می‌داند و به هیچ چیز از علم او احاطه نیابند جز به آنچه او بخواهد. کرسی‌اش آسمان‌ها و زمین را در بر گرفته و نگاه‌داشتن آن‌ها بر او سنگینی نمی‌کند و اوست برتر و بزرگ.»
تحلیل تطبیقی صفات
«الحی» و «القیوم»
علامه طباطبایی در المیزان (ج۳، ص۲۷۵) می‌نویسد: «الحی» صفت ذات خداست که حیات او مستقل از هر علتی است — نه مانند حیات مخلوقات که نیازمند غذا و اکسیژن است. «القیوم» یعنی قائم به ذات و نگه‌دارنده‌ی دیگران — هر موجودی به‌واسطه‌ی او به‌پا می‌ایستد.
طبرسی در مجمع‌البیان (ج۱، ص۲۵۳) این دو صفت را مکمل یکدیگر می‌داند: «الحی» نشان‌دهنده‌ی کمال ذات، «القیوم» نشان‌دهنده‌ی کمال فعل است.
برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی صفات الهی، به مقاله‌ی توحید مراجعه کنید.
«لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ»
این عبارت ردّ عقیده‌ی یهود مدینه بود که می‌گفتند: «خدا پس از آفرینش جهان در هفتمین روز استراحت کرد» (المیزان، ج۳، ص۲۷۶). خواب و خستگی نشانه‌ی نقص است، و خدا منزه از نقص است.
معنای «کرسی»
سه دیدگاه عمده در میان مفسران:
۱. **علم خدا** (طبرسی، مجمع‌البیان): «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ» یعنی علم خدا همه‌چیز را در بر می‌گیرد. این دیدگاه از امام باقر (ع) روایت شده (الکافی، ج۱، باب فی الکرسی).
۲. **قلمرو قدرت و سلطنت** (طباطبایی، المیزان): کرسی عرش یا قلمرو حاکمیت الهی است، نه یک شیء فیزیکی.
۳. **عالم آفرینش** (مکارم شیرازی، تفسیر نمونه): کرسی جهان آفرینش است که علم و قدرت خدا آن را در بر دارد.
شأن نزول
بر اساس روایات، این آیه در پاسخ به یهود مدینه نازل شد که به پیامبر (ص) گفتند: «خدای شما پس از آفرینش خسته شد و روز هفتم استراحت کرد». آیت‌الکرسی این تصور بشری از خدا را رد می‌کند (تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۲۲).
نکات تجویدی
برای خواندن صحیح این آیه، به این نکات توجه کنید:
- **قلقله** روی «هُوَ» و «هُ» و «هُمْ»
- **مدّ طبیعی** روی «الْحَیُّ» (۲ حرکت)
- **غنّه** روی نون‌های مشدد در «إِلَّا»
- **ادغام** در «مَنْ ذَا» (نون در ذال ادغام می‌شود)
آموزش کامل تجوید در مقاله‌ی علم تجوید ارائه شده است.
فضیلت و آثار
۱. **بعد از هر نماز**: مانع ورود به بهشت جز مرگ (روایت نبوی)
۲. **هنگام خواب**: محافظت از شیطان تا صبح
۳. **هنگام خروج از خانه**: حفظ تا بازگشت
۴. **بر دانه‌ی کاشت**: برکت در محصول
آیه‌های مرتبط
- آیه‌ی ۱۱۵ سوره مؤمنون: «لَا أَعْزِمُ أَنْ تَکُونَ لِیَ» — بازگشت به خدا
- آیه‌ی ۳ سوره حدید: «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ» — صفت اولیت و آخریت
برای آیات هم‌موضوع، به محکم و متشابه در قرآن مراجعه کنید.
منابع
۱. قرآن کریم
۲. المیزان در تفسیر القرآن، علامه طباطبایی، ج۳
۳. مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، طبرسی، ج۱
۴. تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ج۲
۵. الکافی، کلینی، ج۱، کتاب الحجه
۶. صحیح بخاری، ج۴، کتاب تفسیر
(۱) روایت نبوی، نقل شده در مستدرک الوسایل، ج۴، ص۳۱۱.