تجوید، علمی است که قواعد صحیح خواندن قرآن را بیان می‌کند. خواندن قرآن بدون تجوید، آن را از صورت اصلی که بر پیامبر (ص) نازل شد، دور می‌سازد. قرآن می‌فرماید: «وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا» (مزمل: ۴) — قرآن را آرام و مرتل بخوان.
اهمیت
۱. **حفظ قرآن از تحریف**: بدون تجوید، معنی آیات تغییر می‌کند (مثلاً «هُوَ» با همزه «هُؤُوَ» غیر از «هُوَ» بدون همزه است)
۲. **اتباع سنت پیامبر**: پیامبر با تجوید می‌خواند
۳. **ثواب بیشتر**: خواندن با تجوید، پاداش بیشتری دارد
۴. **تأثیر بر قلب**: قرائت صحیح، قلب را متأثر می‌سازد
۱. مخارج حروف
حروف عربی از ۵ محل بیرون می‌آیند:
الف — الجوف (۱ مخرج)
- مدّ طبیعی: «ا»، «و»، «ی» ساکن
ب — الحلق (۳ مخرج، ۶ حرف)
- أقصی الحلق: ء، هـ
- وسط الحلق: ع، ح
- أدنی الحلق: غ، خ
ج — اللسان (۱۰ مخرج)
- أقصی: ق
- وسط: ک
- باطراف: ش، ج، ی
- طرف: ض
- بین ثنایا: ل، ن، ر
- باظهر: ت، د، ط
- باظهر و رباعیات: ص، س، ز
- باظهر و ثنایا: ث، ذ، ظ
د — الشفتان (۲ مخرج)
- بابطن: ف
- باشفتین: ب، م، و
هـ — الخیشوم
- غنّه (صوت بینی)
۲. صفات حروف
صفات متضاد
| قوی | ضعیف |
|-----|------|
| جهر (صدای قوی) | همس (صدای ضعیف) |
| شدة (سفت) | رخاوة (نرم) |
| استعلاء (بالا) | استفال (پایین) |
| اطباق (بستن) | ذلاقة (باز) |
صفات بدون متضاد
- **غنّه**: در نون و میم
- **قلقله**: در «ق، ط، ب، ج، د» (قطب جد)
- **لین**: در و و ی ساکن
- **انحراف**: در ض
- **کَرَر**: در ر
- **تفشی**: در ش
۳. احکام نون ساکن و تنوین
چهار حالت:
الف — اظهار (حروف: ء، هـ، ع، ح، غ، خ)
نون ساکن به‌صورت واضح خوانده می‌شود. مثال: «مِنْ هادٍ»، «مِنْ خَلْقٍ»
ب — ادغام (حروف: ی، ر، م، ل، و، ن)
- **بغیر غنّه** (ل، ر): «مِنْ رَّبِّ» → «مِرَّبّ»
- **با غنّه** (ی، و، م، ن): «مِنْ وَالٍ» → «مِوَّال» (با غنّه ۲ حرکت)
ج — اقلاب (حرف: ب)
نون ساکن به میم تبدیل می‌شود. مثال: «أَنْ بُورِیَ» → «أَمْ بُورِیَ»
د — اخفاء (۱۵ حرف: ص، ذ، ث، ک، ج، ش، ی، ض، ف، ق، س، ز، ط، د، ت، ظ)
نون ساکن به‌صورت نیم‌نیم خوانده می‌شود. مثال: «مِنْ صَلْصَالٍ»
۴. احکام میم ساکن
ادغام مثله (وقتی بعدش میم)
«لَهُمْ مَا» → «لَهُمَّا» (با غنّه)
اخفاء شفوی (وقتی بعدش ب)
«کَمْ بَلَغَ» → اخفاء با غنّه
اظهار شفوی (بقیه حروف)
«أَمْ لَمْ» → اظهار واضح
۵. مدّ
| نوع | حرکات |
|-----|------|
| طبیعی | ۲ |
| متصل | ۴-۵ (همزه در همان کلمه) |
| منفصل | ۲-۴-۶ (همزه در کلمه بعد) |
| لازم | ۶ (در کلمات خاص) |
۶. قلقله
پرش صوت در حروف «قطب جد»:
- **اشد**: در ساکن وسط کلمه (أَبْطَلَ)
- **أوسط**: در ساکن آخر کلمه (خَلَقْ)
- **أضعف**: در مشدد (الحَقّ)
توصیه‌های عملی
۱. یادگیری از قاری ماهر
۲. تمرین روزانه ۱۵ دقیقه
۳. استفاده از مصحف معلم
۴. شنیدن قاری‌های معتبر: الحصری، المنشاوی، عبدالباسط
برای آموزش گام‌به‌گام حفظ قرآن به روش حفظ قرآن مراجعه کنید.
منابع
۱. تحفة الأطفال، جمزوری
۲. الدرّة النحریة، همزوی
۳. النشر فی القراءات العشر، ابن جزری