این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
تعریف
«عفو» یعنی بخشیدن و پاک کردن اثر خطا و «صفح» رویگرداندن کامل از مؤاخذه است؛ صفح برتر از عفو است، چون گذشتی است همراه با اغماض و چشم‌پوشی. قرآن این دو را مایه اجر الهی و دروازه مغفرت خدا معرفی می‌کند.
معناشناسی
- عفو در لغت به معنای محو کردن است؛ چنان‌که از خطا اثری باقی نمی‌ماند
- صفح از «صفحه» گرفته شده؛ یعنی با صفحه‌ای پاک از خطای دیگران چشم بپوشی
- قرآن عفو را در کنار کظم غیظ و احسان می‌آورد تا نشان دهد گذشت ضعف نیست، انتخاب بزرگوارانه است
کاربرد در قرآن
- صفت نیکان: «والکاظمین الغیظ والعافین عن الناس والله یحب المحسنین» (آل‌عمران ۱۳۴)
- آیه مغفرت: «ولیعفوا ولیصفحوا ألا تحبون أن یغفر الله لکم» (نور ۲۲)
- پاداش عفو و اصلاح بر عهده خداست: «فمن عفا وأصلح فأجره علی الله» (شوری ۴۰)
- صبر و گذشت از کارهای استوار است: «ولمن صبر وغفر إن ذلک لمن عزم الأمور» (شوری ۴۳)
- گذشت از خطاکاران پیش از فرا رسیدن فرمان خدا: «فاعفوا واصفحوا حتی یأتی الله بأمره» (بقره ۱۰۹ و مائده ۱۳)
- در خانواده نیز گذشت از تقواست: «وأن تعفوا أقرب للتقوی» (بقره ۲۳۷)
پیام عملی
- خشم را در آغاز فرو بریم؛ عفو پس از قدرت و در چنگ خشم، ارزشمند است نه از سر ناتوانی
- بخشیدن دیگران را درِ بخشیده شدن خود بدانیم
- عفو همراه اصلاح باشد؛ گذشتی که رابطه را ترمیم نکند، نیمه‌تمام است
حکمت و فلسفه
قرآن در آیه نور، مغفرت الهی را به عفو بندگان گره می‌زند؛ گویا بزرگ‌ترین آرزوی دل، بخشیده شدن است و راه آن این است که خود نیز ببخشاییم. گذشت، تنها فضیلتی است که هم در همان لحظه پاداش آسایش قلب می‌دهد و هم وعده مغفرت جاودان دارد.
آیات قرآن در این باب
وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةًۭ فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّآ أَن يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا۟ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ عُقْدَةُ ٱلنِّكَاحِ ۚ وَأَن تَعْفُوٓا۟ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۚ وَلَا تَنسَوُا۟ ٱلْفَضْلَ بَيْنَكُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
و اگر آنان را، پیش از آن که با آنها تماس بگیرید و (آمیزش‌جنسی کنید) طلاق دهید، در حالی که مهری برای آنها تعیین کرده‌اید، (لازم است) نصف آنچه را تعیین کرده‌اید (به آنها بدهید) مگر اینکه آنها (حق خود را) ببخشند؛ یا (در صورتی که صغیر و سفیه باشند، ولیّ آنها، یعنی) آن کس که گره ازدواج به دست اوست، آن را ببخشد. و گذشت کردن شما (و بخشیدن تمام مهر به آنها) به پرهیزکاری نزدیکتر است، و گذشت و نیکوکاری را در میان خود فراموش نکنید، که خداوند به آنچه انجام می‌دهید، بیناست!
وَلَا يَأْتَلِ أُو۟لُوا۟ ٱلْفَضْلِ مِنكُمْ وَٱلسَّعَةِ أَن يُؤْتُوٓا۟ أُو۟لِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينَ وَٱلْمُهَٰجِرِينَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ۖ وَلْيَعْفُوا۟ وَلْيَصْفَحُوٓا۟ ۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ ٱللَّهُ لَكُمْ ۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌ
آنها که از میان شما دارای برتری (مالی) و وسعت زندگی هستند نباید سوگند یاد کنند که از انفاق نسبت به نزدیکان و مستمندان و مهاجران در راه خدا دریغ نمایند؛ آنها باید عفو کنند و چشم بپوشند؛ آیا دوست نمی‌دارید خداوند شما را ببخشد؟! و خداوند آمرزنده و مهربان است!
ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ فِى ٱلسَّرَّآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَٱلْكَٰظِمِينَ ٱلْغَيْظَ وَٱلْعَافِينَ عَنِ ٱلنَّاسِ ۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِينَ
همانها که در توانگری و تنگدستی، انفاق می‌کنند؛ و خشم خود را فرو می‌برند؛ و از خطای مردم درمی‌گذرند؛ و خدا نیکوکاران را دوست دارد.
وَجَزَٰٓؤُا۟ سَيِّئَةٍۢ سَيِّئَةٌۭ مِّثْلُهَا ۖ فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُۥ عَلَى ٱللَّهِ ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ
کیفر بدی، مجازاتی است همانند آن؛ و هر کس عفو و اصلاح کند، پاداش او با خداست؛ خداوند ظالمان را دوست ندارد!
روایات مرتبط
لَا تَغْضَبْ، وَلَكَ الْجَنَّةُ
خشم نکن، و بهشت برای توست.
لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ
قوی‌آزاد آن نیست که در کشتی پیروز شود، بلکه قوی‌آزاد کسی است که هنگام خشم بر خود مسلط باشد.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت عفو و صفح چیست؟
عفو بخشیدن خطاست و صفح رویگرداندن کامل و مؤاخذه نکردن؛ قرآن صفح را در مرتبهای بالاتر از عفو به کار میبرد.
آیا عفو به قیمت حق دیگران جایز است؟
گذشت درباره حقوق شخصی ستوده شده است؛ اما حق مردم و حدود الهی که شأن عمومی دارد با عفو شخصی ساقط نمی‌شود.
آیا عفو نشانه ضعف است؟
نه؛ در قرآن عفو در کنار کظم غیظ و احسان آمده و از عزمهای استوار شمرده شده است؛ گذشت اختیاری نیازمند قدرت است.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.