با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «اجاره و شرایط آن» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
اجاره عقدی است که به موجب آن، مستأجر در برابر اجرت معلوم، مالک منافع عین یا نیروی کار میشود؛ مانند اجاره‌ی خانه، خودرو یا استخدام نیروی کار. اجاره با شرایط شرعی صحیح و عقدی لازم است و با انقضای مدت یا فسخ، عین مستأجره باید به موجر بازگردانده شود. قرآن کریم پرداخت اجرت را در جای خود لازم شمرده است.
توضیح مسئله
موجر باید مالک عین یا متصرف مشروع آن باشد و منفعت مورد اجاره، مشروع و ممکن‌الحصول و برای مدت معین باشد؛ اجاره بی‌مدت یا با مدت مبهم باطل است. اجرت نیز باید معلوم و معین باشد و در اجاره‌ی اشخاص، مقدار دستمزد و نوع کار روشن باشد. اجاره به سه بخش تقسیم میشود: اجاره‌ی اعیان مانند خانه و خودرو، اجاره‌ی اشخاص برای انجام کار، و اجاره‌ی حیوان. اگر عین مستأجره پیش از پایان مدت، بدون تقصیر مستأجر، بهکلی منتفع شود، نسبت به باقی مدت اجاره منحل و اجرت مازاد مسترد میشود. اگر در عین مستأجره عیبی باشد که موجب نقصان منفعت شود، مستأجر حق فسخ دارد. کارگر نیز باید کار را با دقت و درست انجام دهد و کارفرما موظف است دستمزد را در موعد بپردازد.
شرایط اصلی
- مشخص بودن عین مستأجره و مدت اجاره
- مشروع و ممکن‌الحصول بودن منفعت مورد اجاره
- معلوم بودن اجرت و چگونگی پرداخت آن
- مالک یا متصرف مشروع بودن موجر و قصد و رضای طرفین
اشتباهات رایج
- اجاره کردن مال بدون تعیین مدت مشخص یا با مدت مبهم
- اجاره دادن مال برای منظور حرام
- استفاده از عین مستأجره پس از پایان مدت بدون تمدید قرارداد
- کاستن از دستمزد کارگر پس از انجام کار به بهانه‌های مختلف
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز میشود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
قَالَتْ إِحْدَىٰهُمَا يَٰٓأَبَتِ ٱسْتَـْٔجِرْهُ ۖ إِنَّ خَيْرَ مَنِ ٱسْتَـْٔجَرْتَ ٱلْقَوِىُّ ٱلْأَمِينُ
یکی از آن دو (دختر) گفت: «پدرم! او را استخدام کن، زیرا بهترین کسی را که می‌توانی استخدام کنی آن کسی است که قویّ و امین باشد (و او همین مرد است)!»
أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنتُم مِّن وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا۟ عَلَيْهِنَّ ۚ وَإِن كُنَّ أُو۟لَٰتِ حَمْلٍۢ فَأَنفِقُوا۟ عَلَيْهِنَّ حَتَّىٰ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ۚ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَـَٔاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ۖ وَأْتَمِرُوا۟ بَيْنَكُم بِمَعْرُوفٍۢ ۖ وَإِن تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُۥٓ أُخْرَىٰ
آنها [= زنان مطلّقه] را هر جا خودتان سکونت دارید و در توانایی شماست سکونت دهید؛ و به آنها زیان نرسانید تا کار را بر آنان تنگ کنید (و مجبور به ترک منزل شوند)؛ و اگر باردار باشند، نفقه آنها را بپردازید تا وضع حمل کنند؛ و اگر برای شما (فرزند را) شیر می‌دهند، پاداش آنها را بپردازید؛ و (درباره فرزندان، کار را) با مشاوره شایسته انجام دهید؛ و اگر به توافق نرسیدید، آن دیگری شیردادن آن بچه را بر عهده می‌گیرد.
روایات مرتبط
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ إِذَا عَمِلَ أَحَدُكُمْ عَمَلًا أَنْ يُتْقِنَهُ
خداوند دوست دارد چون یکی از شما کاری انجام دهد، آن را با کمال انجام دهد.
پرسش‌های پرتکرار
اگر خانهی اجارهای پیش از پایان مدت بهکلی تخریب شود چه حکمی دارد؟
اگر خرابی بدون تقصیر مستأجر باشد و منفعت خانه بهکلی از بین برود، اجاره از همان زمان نسبت به باقی مدت منفسخ میشود و اجرت مازاد باید بازگردانده شود.
آیا موجر می‌تواند میانه‌ی قرارداد اجرت را افزایش دهد؟
پس از انعقاد عقد، افزایش اجرت منوط به توافق و رضای مستأجر است و موجر نمی‌تواند یک‌طرفه مبلغ را تغییر دهد.
اجاره دادن ملک برای برگزاری کارهای حرام چه حکمی دارد؟
اجاره برای منظور حرام باطل است و اجرت دریافتی از این طریق حلال نیست.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.