در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
پاسخ کوتاه
قرآن برای رساندن حقایقی که از حس بیرون‌اند از مثال و تمثیل بهره می‌گیرد؛ مثال، معنای دور از ذهن را ملموس می‌کند، ذهن را فعال می‌سازد و پیام را در حافظه ماندگار می‌کند.
دلایل و حکمت‌ها
- پل زدن از محسوس به معقول؛ مفاهیمی مانند توحید، معاد و بی‌ثباتی اتکا به غیرخدا با تصویرهایی مانند درخت پاک، باران و خانه‌ی عنکبوت به فهم نزدیک می‌شوند
- فعال‌سازی اندیشه؛ قرآن می‌فرماید این مثال‌ها را برای مردم می‌زنیم اما عالمان آنها را به‌راستی در می‌یابند؛ پس مثال محرک تفکر است نه پایان راه
- زبان مشترک همه‌ی سطح‌های فهم؛ از روستایی ساده تا عالِم پژوهنده از مثال بهره می‌برد و کتاب برای همگان گشوده می‌ماند
- اثرگذاری در اقناع؛ مثال در دعوت و گفتگو، استدلال خشک را گیرا و نزدیک می‌کند
آثار و فواید
- فهم عمیق و ماندگار معارف توحیدی
- آموختن روش سخنوری و دعوت: بهره‌گیری از تشبیه‌های زیبا و درست
آیات قرآن در این باب
۞ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسْتَحْىِۦٓ أَن يَضْرِبَ مَثَلًۭا مَّا بَعُوضَةًۭ فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ ۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًۭا ۘ يُضِلُّ بِهِۦ كَثِيرًۭا وَيَهْدِى بِهِۦ كَثِيرًۭا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِۦٓ إِلَّا ٱلْفَٰسِقِينَ
خداوند از این که (به موجودات ظاهرا کوچکی مانند) پشه، و حتی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی‌کند. (در این میان) آنان که ایمان آورده‌اند، می‌دانند که آن، حقیقتی است از طرف پروردگارشان؛ و اما آنها که راه کفر را پیموده‌اند، (این موضوع را بهانه کرده) می‌گویند: «منظور خداوند از این مثل چه بوده است؟!» (آری،) خدا جمع زیادی را با آن گمراه، و گروه بسیاری را هدایت می‌کند؛ ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می‌سازد!
وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِى هَٰذَا ٱلْقُرْءَانِ مِن كُلِّ مَثَلٍۢ لَّعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ
ما برای مردم در این قرآن از هر نوع مثَلی زدیم، شاید متذکّر شوند.
وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا يَعْقِلُهَآ إِلَّا ٱلْعَٰلِمُونَ
اینها مثالهایی است که ما برای مردم می‌زنیم، و جز دانایان آن را درک نمی‌کنند.
پرسش‌های پرتکرار
چرا قرآن برای خداوند مثال نمیزند؟
چون هیچچیز مانند او نیست و مثال تنها برای نزدیک کردن مفهوم است نه تصویر ذات.
معروفترین مثالهای قرآن کداماند؟
مثال کلمهی طیبه به درخت پاک، مثال عنکبوت دربارهی سستی ولایت غیرخدا و مثال مگس دربارهی ناتوانی بتان.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.