این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
تعریف
موضوع‌شناسی آیات دنیا در قرآن نشان می‌دهد که «حیات دنیا» بارها در قرآن آمده و تقریباً همیشه در سنجش با آخرت قرار گرفته است. قرآن دنیا را بهره‌ای اندک، بازیچه و آرایه‌ای فریبنده می‌خواند اما آن را لعنت نمی‌کند؛ بلکه مزرعه‌ی آخرت و بستر آزمایش میداند و از مؤمن میخواهد در دعای خود، نیکی دنیا و نیکی آخرت را با هم از خدا بخواهد.
آیات کلیدی
- «اعلموا أنما الحیاة الدنیا لعب ولهو وزینة وتفاخر بینکم وتکاثر فی الأموال والأولاد» در سورهی حدید، آیه ۲۰؛ جامع‌ترین تصویر قرآن از دنیا.
- «زیین للناس حب الشهوات من النساء والبنین والقناطیر المقنطرة من الذهب والفضة» در سورهی آل‌عمران، آیه ۱۴؛ روان‌شناسی دلبستگی‌ها.
- «وفرحوا بالحیاة الدنیا وما الحیاة الدنیا فی الآخرة إلا متاع» در سورهی رعد، آیه ۲۶؛ کوچکی لذت دنیا در برابر آخرت.
- «وما أوتیتم من شیء فمتاع الحیاة الدنیا وزینتها وما عند الله خیر وأبقی» در سورهی قصص، آیه ۶۰؛ ماندگاری آنچه نزد خداست.
- «ربنا آتنا فی الدنیا حسنة وفی الآخرة حسنة» در سورهی بقره، آیه ۲۰۱؛ الگوی توازن قرآنی میان دنیا و آخرت.
پیام‌های اصلی
- قرآن دنیا را نفی نمی‌کند؛ دلبستگی به آن و غفلت از خدا و آخرت را نفی می‌کند.
- دنیا در قرآن «متاع» و مزرعه است؛ ارزش آن به آنچه در آن کاشته می‌شود بستگی دارد.
- آیات دنیا همیشه با تقابل «خیر وأبقی» همراه‌اند؛ منطق انتخاب در قرآن، منطق ماندگاری است.
- نشانه‌های دلبستگی به دنیا در قرآن، شادمانی بی‌محابا (فرح)، فخرفروشی و افزون‌طلبی است؛ این سه، زنگ خطر غفلت شمرده شده‌اند.
کاربرد در زندگی
- در برابر هر تصمیم بزرگ بپرسیم: این انتخاب برای آخرت من چه می‌کارد؟
- از نعمت‌های دنیا به‌عنوان ابزار و امانت بهره ببریم، نه به‌عنوان هدف نهایی.
- روزانه سهمی برای آخرت مانند نماز، انفاق و خدمت، در کنار کار و تلاش دنیوی بگذاریم.
- خوشی‌های مشروع را با سپاس و یاد آخرت همراه کنیم؛ شکر، دنیا را به بهشتی کوچک تبدیل می‌کند.
حکمت و فلسفه
قرآن با تشبیه دنیا به بارانی که رویش گیاهی می‌روید و سپس خشک و پراکنده می‌شود (حدید، ۲۰) بی‌ثمری دلبستگی به گذر عمر را نشان می‌دهد؛ مؤمن از دنیا می‌گذرد اما دل نمی‌سپارد؛ نگاه او به محصول است، نه به زمین.
آیات قرآن در این باب
ٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّمَا ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَا لَعِبٌۭ وَلَهْوٌۭ وَزِينَةٌۭ وَتَفَاخُرٌۢ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌۭ فِى ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَوْلَٰدِ ۖ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ ٱلْكُفَّارَ نَبَاتُهُۥ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَىٰهُ مُصْفَرًّۭا ثُمَّ يَكُونُ حُطَٰمًۭا ۖ وَفِى ٱلْءَاخِرَةِ عَذَابٌۭ شَدِيدٌۭ وَمَغْفِرَةٌۭ مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضْوَٰنٌۭ ۚ وَمَا ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَآ إِلَّا مَتَٰعُ ٱلْغُرُورِ
بدانید زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است، همانند بارانی که محصولش کشاورزان را در شگفتی فرو می‌برد، سپس خشک می‌شود بگونه‌ای که آن را زردرنگ می‌بینی؛ سپس تبدیل به کاه می‌شود! و در آخرت، عذاب شدید است یا مغفرت و رضای الهی؛ و (به هر حال) زندگی دنیا چیزی جز متاع فریب نیست!
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ ٱلشَّهَوَٰتِ مِنَ ٱلنِّسَآءِ وَٱلْبَنِينَ وَٱلْقَنَٰطِيرِ ٱلْمُقَنطَرَةِ مِنَ ٱلذَّهَبِ وَٱلْفِضَّةِ وَٱلْخَيْلِ ٱلْمُسَوَّمَةِ وَٱلْأَنْعَٰمِ وَٱلْحَرْثِ ۗ ذَٰلِكَ مَتَٰعُ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا ۖ وَٱللَّهُ عِندَهُۥ حُسْنُ ٱلْمَـَٔابِ
محبّت امور مادی، از زنان و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسبهای ممتاز و چهارپایان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است؛ (تا در پرتو آن، آزمایش و تربیت شوند؛ ولی) اینها (در صورتی که هدف نهایی آدمی را تشکیل دهند،) سرمایه زندگی پست (مادی) است؛ و سرانجام نیک (و زندگیِ والا و جاویدان)، نزد خداست.
ٱللَّهُ يَبْسُطُ ٱلرِّزْقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقْدِرُ ۚ وَفَرِحُوا۟ بِٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا وَمَا ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَا فِى ٱلْءَاخِرَةِ إِلَّا مَتَٰعٌۭ
خدا روزی را برای هر کس بخواهد (و شایسته بداند) وسیع، برای هر کس بخواهد (و مصلحت بداند،) تنگ قرارمی‌دهد؛ ولی آنها [= کافران] به زندگی دنیا، شاد (و خوشحال) شدند؛ در حالی که زندگی دنیا در برابر آخرت، متاع ناچیزی است!
وَمَآ أُوتِيتُم مِّن شَىْءٍۢ فَمَتَٰعُ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا وَزِينَتُهَا ۚ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ خَيْرٌۭ وَأَبْقَىٰٓ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
آنچه به شما داده شده، متاع زندگی دنیا و زینت آن است؛ و آنچه نزد خداست بهتر و پایدارتر است؛ آیا اندیشه نمی‌کنید؟!
روایات مرتبط
الْغِنَى لَيْسَ بِكَثْرَةِ الْمَالِ، وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ
بی‌نیازی به فراوانی مال نیست، بلکه بی‌نیازی، بی‌نیازی نفس است.
كُنْ فِي الدُّنْيَا كَأَنَّكَ غَرِيبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِيلٍ
در دنیا چنان باش که غریبی یا رهگذری.
الدُّنْيَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ
دنیا خانه‌ی گذر است نه خانه‌ی اقامت
پرسش‌های پرتکرار
آیا قرآن دنیا را بد میداند؟
نه؛ قرآن دنیا را متاع و مزرعه میداند و مذمتش ناظر به دلبستگی، غفلت و ستمی است که در مسیر گردآوری آن پدید میآید.
منظور از «متاع» بودن دنیا چیست؟
متاع به معنای بهرهی اندک و گذراست؛ قرآن میخواهد انسان بهای جاودانگی را به کالای ناپایدار ندهد.
قرآن چه دعایی برای ترکیب دنیا و آخرت آموخته است؟
سورهی بقره، آیه ۲۰۱؛ «ربنا آتنا فی الدنیا حسنة وفی الآخرة حسنة»؛ درسی از توازن میان ساختن این جهان و آبادانی جهان باقی.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.